System roz­po­zna­nia i dowo­dze­nia Obrony Powietrznej PRL cz. I

Rozstawiony w terenie polski komplet radiolokacyjny Jawor-Bogota.  Z prawej odległosciomierz Jawor, z lewej zas wysokościomierz Bogota. W srodku – samochod z kabina operatorska.

Rozstawiony w tere­nie pol­ski kom­plet radio­lo­ka­cyjny Jawor-Bogota. Z pra­wej odle­gło­scio­mierz Jawor, z lewej zas wyso­ko­ścio­mierz Bogota. W srodku – samo­chod z kabina ope­ra­tor­ska.

Tytuł może przy­długi, ale lista spraw do opi­sa­nia cał­kiem spora. To histo­ria roz­po­czy­na­jąca się stwo­rze­niem sys­temu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego na obsza­rze kraju, do któ­rego stop­niowo włą­czano kolejne poste­runki radio­tech­niczne wypo­sa­żone w sta­cje radio­lo­ka­cyjne. Później doszły do tego środki roz­po­zna­nia i walki radio­elek­tro­nicz­nej, aż wresz­cie wszystko zaczęto łączyć kolej­nymi typami zauto­ma­ty­zo­wa­nych sys­te­mów dowo­dze­nia i kie­ro­wa­nia. Spójny opis cało­ści zagad­nie­nia utrud­nia fakt cią­głych zmian orga­ni­za­cyj­nych. Bataliony, pułki, potem bry­gady i bata­liony, do tego podział na rodzaje sił zbroj­nych. Wiele jed­no­stek i dużo sprzętu do opi­sa­nia.

Tworzenie sys­temu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego roz­po­częto na pod­sta­wie roz­kazu mini­stra Obrony Narodowej z 10 stycz­nia 1949 r. Głównym orga­ni­za­to­rem miał być Sztab Generalny WP poprzez Inspektorat OPL, wcho­dzący w skład Głównego Inspektoratu Artylerii WP. Następnie mini­ster Obrony Narodowej roz­ka­zem z 12 kwiet­nia 1949 r. pole­cił sze­fowi Sztabu Generalnego WP sfor­mo­wać do 31 maja 1949 r. Grupę Organizacyjno-Przygotowawczą Dowództwa Obrony Przeciwlotniczej. Utworzona Grupa do paź­dzier­nika 1949 r. opra­co­wała kon­cep­cję sys­temu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego na obsza­rze kraju. W pod­war­szaw­skich Pyrach zor­ga­ni­zo­wano Główny Posterunek Obserwacji Wzrokowej, który roz­po­czął dzia­łal­ność 1 grud­nia 1949 r. Na bazie puł­ków arty­le­rii prze­ciw­lot­ni­czej 84., 86. i 88. (w Brzegu, Koszalinie i Poznaniu) zor­ga­ni­zo­wano trzy rejo­nowe poste­runki obser­wa­cyjno-mel­dun­kowe.
Na mocy roz­kazu mini­stra Obrony Narodowej z 27 lutego 1950 r. Grupa Organizacyjno-Przygotowawcza Dowództwa Obrony Przeciwlotniczej została roz­for­mo­wana, a w jej miej­sce utwo­rzono Dowództwo Obrony Przeciwlotniczej. Jednocześnie Główny Posterunek Obserwacji Wzrokowej prze­kształ­cono w Główny Posterunek Obserwacyjno-Meldunkowy. W lipcu 1951 r. Dowództwo Obrony Przeciwlotniczej prze­for­mo­wano w Dowództwo Wojsk Obrony Przeciwlotniczej Obszaru Kraju. Fundamentem two­rzo­nego od pod­staw sys­temu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego na obsza­rze kraju były trzy bata­liony obser­wa­cyjno-mel­dun­kowe. Ich dys­lo­ka­cja miała zapew­nić roz­po­zna­nie prze­strzeni powietrz­nej na kie­run­kach: pół­noc­nym, pół­nocno-zachod­nim, zachod­nim, połu­dniowo-zachod­nim i połu­dnio­wym.
Minister Obrony Narodowej 29 marca 1950 r. wydał roz­kaz o sfor­mo­wa­niu na bazie 1. okrę­go­wego bata­lionu łącz­no­ści w Legionowie 49. samo­dziel­nego bata­lionu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego (sbobs-meld). W celu uła­twie­nia dowo­dze­nia two­rzo­nym w pół­nocno-zachod­niej czę­ści Polski bata­lio­nem, w lipcu 1950 r. sztab bata­lionu prze­nie­siono do Wałcza. Trzy kom­pa­nie obser­wa­cyjno-mel­dun­kowe (kobs-meld) bata­lionu two­rzyły linię 45 poste­run­ków, obej­mu­jąc odci­nek 600 km wzdłuż gra­nicy mor­skiej i czę­ści lądo­wej pół­nocno-zachod­niej. Rozmieszczenie kobs-meld było nastę­pu­jące: 1. w Pucku two­rzyła 15 poste­run­ków, obej­mu­jąc obszar od Braniewa do Łeby; 2. w Koszalinie orga­ni­zo­wała sieć poste­run­ków w sek­to­rze Jeziorno-Łebsko-Międzyzdroje; 3. w Szczecinie wysta­wiła rów­nież 15 poste­run­ków na odcinku Międzyzdroje-Cedynia. W skład 49. sbobs-meld weszła rów­nież kom­pa­nia szkolna, będąca zaląż­kiem kolej­nego samo­dziel­nego bata­lionu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego. Batalion utwo­rzył w ten spo­sób pierw­szą rubież roz­po­zna­nia prze­strzeni powietrz­nej Polski z poste­run­ków obser­wa­cji wzro­ko­wej wzdłuż wybrzeża Morza Bałtyckiego i na kie­runku pół­nocno-zachod­nim: od Braniewa, poprzez Międzyzdroje, do Cedyni. Batalion osią­gnął goto­wość bojową 15 paź­dzier­nika 1950 r.
W sierp­niu 1950 r. roz­po­częto for­mo­wa­nie w Lesznie 31. sbobs-meld. Bazą była kom­pa­nia szkolna 49. bata­lionu. Kompanie 31. sbobs-meld roz­miesz­czono odpo­wied­nio: 1. w Szczecinie, 2. w Krośnie Odrzańskim i 3. we Wrocławiu. Posterunki bata­lionu utwo­rzyły rubież dozo­ro­wa­nia wzdłuż zachod­niej i połu­dniowo-zachod­niej gra­nicy, od Wolina do Paczkowa. W maju 1951 r. oby­dwa bata­liony zostały powięk­szone o kolejne kom­pa­nie i utwo­rzyły drugą linię poste­run­ków obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wych: 49. bata­lion na rubieży Olsztyn-Chojnice-Wałcz, a 31. bata­lion na rubieży Świebodzin-Legnica-Strzelce.
W marcu 1951 r. w Chorzowie na bazie 2. kom­pa­nii 31. sbobs-meld roz­po­częto for­mo­wa­nie 25. samo­dziel­nego bata­lionu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego. Zadaniem bata­lionu była obser­wa­cja prze­strzeni powietrz­nej wzdłuż połu­dnio­wej gra­nicy kraju, od Koźla do Ustrzyk Dolnych. Kompanie roz­miesz­czono nastę­pu­jąco: 1. w Koźlu, 2. w Pszczynie, 3. w Nowym Targu i 4. w Jaśle. Sztab bata­lionu prze­no­szono kolejno do Gliwic, do Bytomia i Zabrza. Wiosną 1952 r. bata­lion posia­dał 60 poste­run­ków obser­wa­cji wzro­ko­wej, osią­gnął goto­wość bojową i został włą­czony do sys­temu obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wego. Uzupełnieniem for­mo­wa­nego sys­temu było utwo­rze­nie w 1952 r. 5. samo­dziel­nej kom­pa­nii obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wej w Łowiczu. Wkrótce kom­pa­nię prze­nie­siono do Warszawy, wokół któ­rej roz­wi­nęła 15 poste­run­ków obser­wa­cji wzro­ko­wej.
W rezul­ta­cie znacz­nego wysiłku orga­ni­za­cyj­nego i eko­no­micz­nego, w latach 1950 – 52, utwo­rzono sys­tem, który był w Siłach Zbrojnych PRL pod­sta­wo­wym ele­men­tem wykry­wa­nia i powia­da­mia­nia o sytu­acji w prze­strzeni powietrz­nej Polski. System ten dys­po­no­wał podwójną linią poste­run­ków wzdłuż mor­skiej i zachod­niej gra­nicy kraju oraz jedną linią wzdłuż gra­nicy połu­dnio­wej i wokół Warszawy. Łącznie sys­tem obej­mo­wał około 150 poste­run­ków obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wych i 16 poste­run­ków zbie­ra­nia i opra­co­wa­nia infor­ma­cji na sta­no­wi­skach dowo­dze­nia (SD) kom­pa­nii i bata­lio­nów.
System obser­wa­cyjno-mel­dun­kowy w swoim pier­wot­nym kształ­cie prze­trwał do połowy 1952 r. Potem przy­stą­piono do jego roz­bu­dowy i polep­sza­nia efek­tyw­no­ści dzia­ła­nia, poprzez suk­ce­sywne wpro­wa­dza­nie do ugru­po­wa­nia poste­run­ków radio­tech­nicz­nych. Celem było zbu­do­wa­nie w okre­sie kilku lat sys­temu roz­po­zna­nia powietrz­nego opar­tego na radio­lo­ka­cji. Nastąpiło to w 1957 r., wraz z roz­for­mo­wa­niem ostat­niej kom­pa­nii obser­wa­cyjno-mel­dun­ko­wej. Od tego czasu funk­cjo­no­wały już wyłącz­nie jed­nostki radio­tech­niczne.

  • Robert Rochowicz

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE