Samolot Su-22 w lot­nic­twie pol­skim

Polska zakupiła 110 samolotów myśliwsko-bombowych Su-22, w tym 90 jednomiejscowych bojowych Su-22M4 i 20 dwumiejscowych szkolno-bojowych Su-22UM3K.

Polska zaku­piła 110 samo­lo­tów myśliw­sko-bom­bo­wych Su-22, w tym 90 jed­no­miej­sco­wych bojo­wych Su-22M4 i 20 dwu­miej­sco­wych szkolno-bojo­wych Su-22UM3K.

W dekadę lat 80 ubie­głego wieku pol­skie lot­nic­two woj­skowe wcho­dziło z baga­żem odwle­ka­nych decy­zji w spra­wie wymiany gene­ra­cyj­nej samo­lo­tów ude­rze­nio­wych i roz­po­znaw­czych, któ­rymi były przede wszyst­kim kolejne wer­sje Lim-ów i SBLim-ów.

W struk­tu­rze Wojsk Lotniczych wystę­po­wały dwie dywi­zje lot­nic­twa sztur­mowo-roz­po­znaw­czego (DLSzR), bry­gada lot­nic­twa bom­bowo-roz­po­znaw­czego (BLBR) i pułk lot­nic­twa myśliw­sko-bom­bo­wego (plmb). 2. DLSzR (dowódz­two m. Piła) były pod­po­rząd­ko­wane: 6. Pułk Lotnictwa Myśliwsko-Szturmowego (plmsz; Piła, Lim-6bis), 45. plmsz (Babimost, Lim-6bis) i 21. pułk lot­nic­twa roz­po­zna­nia tak­tycz­nego i arty­le­ryj­skiego (plr­tia; Powidz, MiG-21R, Lim-5R i SBLim-2Art). 3. DLSzR (dowódz­two m. Świdwin) były pod­po­rząd­ko­wane: 8. plmsz (Mirosławiec, Lim-6bis), 40. plmsz (Świdwin, Lim-6M) i 32. plr­tia (Sochaczew, MiG-21R, SBLim-2Art). 7. BLBR sta­cjo­no­wała w Powidzu (Su-20), a 3. plmb w Bydgoszczy (Su‑7). Lotnictwo Marynarki Wojennej miało w swoim skła­dzie 7. plmsz MW (Siemirowice, Lim-6bis).

Wstępnie usta­lony plan zaku­pów na lata 1981 – 1985 zakła­dał prze­zbro­je­nie 6. i 40. plmsz w 60 samo­lo­tów bojo­wych Su-22M3 i 12 samo­lo­tów szkolno-bojo­wych Su-22UM3 (w sumie miało to być sześć eskadr, każda dys­po­nu­jąca 10 Su-22M3 i 2 Su-22UM3). Ponadto 20 Su-22M3 i 4 Su-22UM3 miał otrzy­mać 7. plmsz MW (dwie eska­dry, każda dys­po­nu­jąca 10 Su-22M3 i 2 Su-22UM3). Ogółem w tym okre­sie miało zostać zaku­pio­nych 80 Su-22M3 i 16 Su-22UM3.

W ramach przy­go­to­wań do przy­ję­cia nowego sprzętu w 1982 r. 2. DLSzR prze­for­mo­wano w 2. Dywizję Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego (DLMB), któ­rej pod­po­rząd­ko­wano 6. plmb, 21. plmb i 45. plmb, a 3. DLSzR prze­for­mo­wano w 3. DLMB, któ­rej pod­po­rząd­ko­wano 3. plmb, 8. plmb i 40. plmb. 7. BLBR prze­for­mo­wano w 7. Pułk Lotnictwa Bombowo-Rozpoznawczego (plbr). Stanowiące wypo­sa­że­nie 21. plr­tia samo­loty roz­po­znaw­cze MiG-21R prze­ka­zano do 32. plr­tia, który zmie­nił nazwę na 32. Pułk Lotnictwa Rozpoznania Taktycznego, sta­jąc się jed­no­cze­śnie jedy­nym użyt­kow­ni­kiem sprzętu tego typu. 7. plmsz MW prze­for­mo­wano w 7. pułk lot­nic­twa myśliw­sko-bom­bo­wego MW.

Następnie do 1988 r. miano spro­wa­dzić do Polski dodat­ko­wych 30 samo­lo­tów bojo­wych Su-22M3 i 6 samo­lo­tów szkolno-bojo­wych Su-22UM3, w które miano wypo­sa­żyć 8. plmb. Natomiast z przy­czyn finan­so­wych nie zde­cy­do­wa­li­śmy się na prze­zbro­je­nie w nowy sprzęt 21. plmb i jed­nostka ta w 1986 r. została roz­wią­zana. W miej­sce 21. plmb do 2. DLMB w roku następ­nym wpro­wa­dzono 7. plbr. Ponadto pod­jęto decy­zję o wypo­sa­że­niu w samo­loty myśliw­sko-sztur­mowe I‑22 Iryda 3. plmb (3. DLMB) i 45. plmb (2. DLMB).

Dalsze roz­mowy z ZSRR dopro­wa­dziły do tego, że zmie­ni­li­śmy zda­nie i osta­tecz­nie prze­zbra­jane jed­nostki posta­no­wi­li­śmy wypo­sa­żyć w samo­loty bojowe Su-22M4 i szkolno-bojowe Su-22UM3K. Dostawa ruszyła latem 1984 r.

Dostawa samolotów Suchoj Su-22 z ZSRR do Polski została zrealizowana w latach 1984-1988, z roczną przerwą (1987 r.), kiedy to polskie lotnictwo wojskowe nie otrzymało żadnego samolotu tego typu.

Dostawa samo­lo­tów Suchoj Su-22 z ZSRR do Polski została zre­ali­zo­wana w latach 1984 – 1988, z roczną prze­rwą (1987 r.), kiedy to pol­skie lot­nic­two woj­skowe nie otrzy­mało żad­nego samo­lotu tego typu.

Zasygnalizowane ogra­ni­cze­nia doty­czyły także lot­nic­twa mor­skiego. Dostawę dwóch eskadr ude­rze­nio­wych dla 7. plmb MW zamie­niono na dostawę 10 Su-22M4R i 2 Su-22UM3K dla 15. Samodzielnej Eskadry Lotnictwa Rozpoznawczego MW (selr MW). W 1988 r. roz­for­mo­wano 7. plmb MW, 16. pls MW i 15. selr MW, a na ich bazie sfor­mo­wano 7. Pułk Lotnictwa Specjalnego MW, któ­rego 1. Eskadra (spad­ko­bier­czyni 15. selr MW) otrzy­mała samo­loty roz­po­znaw­cze TS-11R Iskra.

Jak to w życiu bywa plany w trak­cie reali­za­cji cza­sami ule­gają korek­cie, tak było i tym razem. Kontrakt na 80 samo­lo­tów bojo­wych Su-22M4 pod­pi­sano w 1983 r. Zaplanowano wów­czas prze­zbro­je­nie w nie dwóch 3‑eskadrowych puł­ków lot­nic­twa myśliw­sko-bom­bo­wego (6. plmb i 40. plmb) oraz sfor­mo­wa­nie trze­ciej eska­dry dla 7. Pułku Lotnictwa Bombowo-Rozpoznawczego w Powidzu (jed­nostka miała dwie eska­dry Su-20). Ponadto zaku­piono 20 samo­lo­tów szkolno-bojo­wych Su-22UM3K z prze­zna­cze­niem nie tylko dla obu prze­zbra­ja­nych plmb, ale także dla całego 7. plbr, w któ­rym miały one zastą­pić samo­loty szkolno-bojowe Su-7U wyko­rzy­sty­wane w eska­drach Su-20. Dla każ­dego pułku prze­wi­dy­wano po sześć sztuk Su-22UM3K, za wyjąt­kiem pierw­szego prze­zbra­ja­nego, który miał mieć osiem samo­lo­tów szkolno-bojo­wych.

W związku z tym 6. Pułk Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego z Piły otrzy­mał osiem Su-22UM3K: 104, 305 (pierw­szy samo­lot o tym nume­rze, malo­wa­nym na czer­wono), 306, 307, 308, 509, 310 i 201; 40. plmb – sześć: 203, 304, 506, 507, 508 i 610 i 7. plbr – sześć: 305 (drugi samo­lot o tym nume­rze, malo­wa­nym na żółto), 001, 102, 605, 706 i 707. Samoloty te dostar­czono w latach 1984 – 1986.

Jeśli cho­dzi o kon­trakt na samo­loty bojowe, to prze­wi­dy­wał on zakup sprzętu dla dwóch puł­ków lot­nic­twa myśliw­sko-bom­bo­wego po 34 Su-22M4 dla każ­dego (1. Eskadra – 12, 2. Eskadra – 12, 3. Eskadra – 10) oraz dla trze­ciej eska­dry w 7. plbr – 12 kolej­nych, czyli razem 80 maszyn.

W 1986 r. pod­pi­sano kon­trakt na dostawę kolej­nych 10 samo­lo­tów bojo­wych Su-22M4. Chciano wów­czas kupić dwa­dzie­ścia takich maszyn dla 8. Pułku Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego i prze­zbroić w nie dwie eska­dry, ale tylko na tyle dys­po­no­wano fun­du­szami. W zamian do Mirosławca zapla­no­wano prze­ba­zo­wa­nie eska­dry sfor­mo­wa­nej dla 7. plbr, ale z wielu wzglę­dów do tego nie doszło. Ostatecznie druga miro­sła­wiecka eska­dra otrzy­mała zbie­ra­ninę sprzętu z jed­no­stek wcze­śniej prze­zbro­jo­nych.

Pierwsza dostawa Su-22 do Polski miała miej­sce 28 sierp­nia 1984 r. Samoloty dostar­czano w sta­nie roz­mon­to­wa­nym do Powidza, na pokła­dzie samo­lo­tów trans­por­to­wych. Łącznie do paź­dzier­nika 1984 r. do Powidza dotarło 7 Su-22M4 (3005, 3212, 3213, 3214, 3215, 3216 i 3617) i 6 Su-22UM3K. Mimo, że mon­to­wano i obla­ty­wano je w Powidzu, to od razu były one prze­zna­czone dla 6. Pułku Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego, gdzie dotarły pod koniec 1984 r.

Przygotowania do przy­ję­cia nowych samo­lo­tów w Pile zaczęły się w 1982 r., kiedy to pod­jęto grun­towną moder­ni­za­cję lot­ni­ska oraz jego zaple­cza. Wyremontowano m.in. pas star­towy i drogi koło­wa­nia, cen­tralną płasz­czy­znę postoju samo­lo­tów, zbu­do­wano schro­no­han­gary (Lim-6bis stały w obwa­ło­wa­niach), nowy han­gar obsłu­gowy itd. Remont ten zakoń­czono na początku 1984 r.
W końcu kwiet­nia 1984 r. do ZSRR wysłano grupę pilo­tów i tech­ni­ków na prze­szko­le­nie na Su-22. Szkolenie pro­wa­dzono w 802. Lotniczym Pułku Szkolnym, w któ­rym w owym cza­sie były samo­loty Su-22, Su‑7, Su-25 i L‑39. Na lot­ni­sku Krasnodar-Centralny znaj­do­wała się też Krasnodarska Wyższa Szkoła Lotniczo-Techniczna, która poza wspo­mnia­nym puł­kiem szkol­nym miała też 797. Lotniczy Pułk Szkolny w Kuszczewskiej (L‑29) i 960. Lotniczy Pułk Szkolny w Primorsko-Achtarsku (L‑39).

Jako pierwsi lot samo­dzielny na Su-22 wyko­nali 11 czerwca 1984 r. mjr pil. Bogdan Likus (6. plmb) i płk pil. Stanisław Nawrocki (Dowództwo Wojsk Lotniczych), obaj wcze­śniej lata­jący na Su-20. W szko­lo­nej gru­pie byli też i inni piloci z 7. plbr lata­jący na Su-20 (mjr. Henryk Janusz, mjr. Józef Obała, kpt. Marian Musielski i kpt. Michał Krupa). Natomiast pierw­szymi instruk­to­rami na Su-22 prze­szko­lo­nymi w kraju, jesz­cze w latach 1984 – 85, byli mjr Stanisław Migielicz i mjr Ryszard Zegan.

Mjr pil. Bogdan Likus był tym, który przy­pro­wa­dził pierw­szego Su-22M4 z nume­rem bocz­nym 3005 z Powidza do Piły 13 listo­pada 1984 r. Był on jedy­nym pol­skim pilo­tem, który latał na wszyst­kich trzech samo­lo­tach Suchoja uży­wa­nych w Polsce: Su‑7, Su-20 i Su-22 (mowa o maszy­nach jed­no­miej­sco­wych).

W 1984 r. dowódcą 6. plmb został ppłk pil. Stanisław Czarnecki. Przez dwa kolejne lata kie­ro­wał on wdro­że­niem do służby nowego sprzętu, okre­śla­nego wów­czas mia­nem „super­tech­nika”.
W 1985 r. dostar­czono 41 samo­lo­tów bojo­wych i 7 szkolno-bojo­wych. Pierwsze 27 samo­lo­tów Su-22M4, czyli sie­dem kolej­nych maszyn 23 serii pro­duk­cyj­nej (3618, 3619, 3620, 3908, 3909, 3910 i 3911), sześć samo­lo­tów 24 serii pro­duk­cyj­nej (4601, 4602, 4603, 4604, 4605 i 4606), 11 maszyn 27 serii pro­duk­cyj­nej (7003, 7104, 7105, 7206, 7307, 7308, 7309, 7410, 7411, 7412 i 7819) i trzy samo­loty 29 serii pro­duk­cyj­nej (9512, 9513 i 9514) – było prze­zna­czo­nych dla 6. Pułku Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego i tam tra­fiły.

Warto zauwa­żyć, że dopiero samo­loty od 27 serii pro­duk­cyj­nej były wypo­sa­żone w cztery podwójne wyrzut­nie ASO-2W ter­micz­nych nabo­jów zakłó­ca­ją­cych na bokach gór­nej, tyl­nej czę­ści kadłuba.
Dostarczanie tych maszyn było reali­zo­wane rów­no­le­gle z dosta­wami Su-22M4 dla Bułgarii, która otrzy­mała cztery pierw­sze samo­loty 23 serii, do Polski tra­fił piąty egzem­plarz (pierw­szy dostar­czony, 3005), nato­miast kolejne maszyny 27 serii wyeks­por­to­wano do Czechosłowacji. Z kolei część samo­lo­tów 25 i 26 serii (w Polsce ich nie było) dostar­czono do NRD. Jak widać, w latach 1984 – 1986 pro­duk­cja Su-22M4 szła od razu do kilku państw Układu Warszawskiego (Bułgaria, Czechosłowacja, NRD i Polska).

Przezbrojenie 6. plmb zakoń­czono w stycz­niu-lutym 1986 r., kiedy to dostar­czono trzy ostat­nie samo­loty, z 29 serii pro­duk­cyj­nej. W mię­dzy­cza­sie, w sierp­niu 1985 r., pierw­sze Su-22 skie­ro­wano do 40. plmb w Świdwinie. W listo­pa­dzie i grud­niu wyko­nano tu pierw­sze loty szkolne na nowym sprzę­cie.

Niestety, prze­szko­le­nie w Pile nie prze­bie­gało gładko. Już bowiem 6 sierp­nia 1986 r. utra­cono pierw­szego Su-22M4 (był to ostatni dostar­czony do Piły egzem­plarz z nume­rem 9514). Pilot, por. Lech Czapla, kata­pul­to­wał się pomyśl­nie, a przy­czyną była utrata kon­troli nad samo­lo­tem w cza­sie wyko­ny­wa­nia figur śred­niego pilo­tażu. Samodzielne szko­le­nie w kraju było trudne, cho­ciaż do Piły skie­ro­wano także czte­rech radziec­kich instruk­to­rów, któ­rzy wspie­rali szko­le­nie per­so­nelu lata­ją­cego 6. plmb.

Niestety, wkrótce na Su-22M4 wyda­rzyła się pierw­sza kata­strofa – 23 paź­dzier­nika 1986 r. w noc­nym locie na pro­sty pilo­taż w stre­fie zgi­nął por. pil. Bogusław Siwiec, pilo­tu­jąc samo­lot z nume­rem 7104.

Pod koniec 1986 r. dowódz­two 6. plmb objął ppłk pil. Janusz Konieczny, ppłk pil. Stanisław Czarnecki zaś został star­szym nawi­ga­to­rem 2. DLMB. W tym momen­cie pułk osią­gnął goto­wość ope­ra­cyjną, a w 1987 r. wysta­wił klucz, który wziął udział w ćwi­cze­niu „Opal 87”. Było to pierw­sze ćwi­cze­nie, w któ­rym brały udział samo­loty Su-22. Podczas tego ćwi­cze­nia miała miej­sce pierw­sza w histo­rii wizyta ofi­ce­rów NATO w ramach misji KBWE. W 1988 r. nastą­piła zmiana na sta­no­wi­sku dowódcy 6. plmb – został nim ppłk pil. Zenon Smutniak. Z kolei w 1990 r. zmie­nił go ppłk pil. Lech Budzisz.

17 maja 1989 r. ponow­nie doszło w Pile do kata­strofy. W cza­sie przy­go­to­wań do pokazu Su-22 dla pre­miera Mieczysława Rakowskiego, w cia­snym zakrę­cie na małej wyso­ko­ści por. pil. Jacek Gabryś dopro­wa­dził do prze­cią­gnię­cia i zde­rze­nia samo­lotu z zie­mią. Pilot zgi­nął, a Su-22 z nume­rem 4602 uległ znisz­cze­niu.

20 grud­nia 1989 r. w 6. plmb doszło do kolej­nego wypadku, kiedy to załoga Su-22UM3K w bar­dzo trud­nych warun­kach atmos­fe­rycz­nych w cza­sie podej­ścia do lądo­wa­nia dopu­ściła do zni­że­nia samo­lotu pod ścieżkę podej­ścia. Katapultowanie nastą­piło w momen­cie, kiedy samo­lot zaczął ude­rzać pod­wo­ziem w czubki drzew, co spo­wo­do­wało utratę pręd­ko­ści. Udało się przejść na moment na wzno­sze­nie, aż do cał­ko­wi­tej utraty pręd­ko­ści, w tym momen­cie uczeń kpt. pil. Lucjan Sińczykowski i instruk­tor, ppłk pil. Stanisław Czarnecki, pomyśl­nie się kata­pul­to­wali. Samolot z nume­rem 104 (pierw­szy dwu­miej­scowy egzem­plarz dostar­czony do Polski) uległ znisz­cze­niu.

W 1991 r. dowódz­two pułku w Pile objął ppłk pil. Wacław Macko. Kierował on jed­nostką do 1994 r., po czym 6. plmb prze­jął od niego ppłk pil. Stanisław Galiński, dowo­dząc nim do roz­wią­za­nia w 1998 r.

4 czerwca 1993 r. pil­ski pułk stra­cił ostat­niego Su-22M4. Tym razem przy­czyna była tech­niczna. Tuż po ode­rwa­niu się od ziemi na samo­lo­cie z nume­rem 3619 nastą­piło wyłą­cze­nie się sil­nika. Pilot, kpt. Mariusz Kutryj, kata­pul­to­wał się pomyśl­nie na wyso­ko­ści kil­ka­na­ście metrów nad pasem star­to­wym.

W 1997 r., w ramach przy­go­to­wy­wa­nia Sił Zbrojnych RP do wstą­pie­nia do NATO, pod­jęto decy­zję o roz­wią­za­niu 6. plmb i prze­ka­za­niu pil­skiego lot­ni­ska wła­dzom cywil­nym. Pułk wyko­ny­wał na Su-22 loty do końca 1997 r. W marcu 1998 r. posia­dane Su-22 prze­ka­zano do innych jed­no­stek, przy czym w Powidzu umoż­li­wiło to wyco­fa­nie z eks­plo­ata­cji Su-20. Do końca 1998 r. 6. plmb prze­stał ist­nieć.

Także w 40. plmb przy­go­to­wa­nia do przy­ję­cia nowego sprzętu ruszyły w 1982 r. Rozpoczęto remont lot­ni­ska, naj­pierw pasa, dróg koło­wa­nia i cen­tral­nej płasz­czy­zny postoju samo­lo­tów. Zbudowano też trzy strefy roz­środ­ko­wa­nia samo­lo­tów, dwie po pół­noc­nej stro­nie lot­ni­ska (przy wschod­nim i zachod­nim krańcu) oraz jedną po połu­dnio­wej stro­nie pasa star­to­wego. Pod koniec 1984 r. roz­po­czął się pro­ces wyco­fa­nia Lim-6M, które prze­ka­zano do 8. plmb w Mirosławcu. Ostatnie loty na Lim-6M wyko­nano w lutym 1985 r.

Pilotów jed­nostki wyty­po­wa­nych do szko­le­nia na Su-22, wysłano do Piły, tech­ni­ków zaś – na kurs do Oleśnicy, do Centralnego Ośrodka Szkolenia Specjalistów Technicznych Wojsk Lotniczych (COSSTWL). Szkolenie pilo­tów na pil­skim lot­ni­sku pro­wa­dzili głów­nie ppłk pil. Igor Urbaniak, ppłk pil. Bogdan Likus i kpt. pil. Rajmund Szpyra. Pilotem 40. plmb, który jako pierw­szy wyko­nał lot samo­dzielny na Su-22 był mjr Stanisław Storski, póź­niej zaj­mu­jący sta­no­wi­sko star­szego instruk­tora pułku.

Na Su-22 prze­szko­lił się też doświad­czony pilot Su‑7 ppłk pil. Stanisław Targosz, który w grud­niu 1985 r. objął dowódz­two pułku po ppłk. pil. Andrzeju Dulębie, który prze­szedł na sta­no­wi­sko zastępcy dowódcy 3. DLMB. W kwiet­niu 1985 r. dowódz­two dywi­zji objął płk pil. Kazimierz Dziok, rów­nież doświad­czony pilot Su‑7, który w latach 1978 – 83 dowo­dził 3. plmb, wypo­sa­żo­nym w ten typ.

  • Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE