Samochody pan­cerne. Drugie ćwierć­wie­cze w Zachodniej Europie

Dziś taki pojazd – którego zadaniem było przewożenie ckm wraz z obsługą – nazwalibyśmy transporterem opancerzonym. W czasie pierwszej wojny światowej był to kanadyjski samochód opancerzony: Armoured Autocar (Autocar to nazwa amerykańskiej firmy samochodowej).

Dziś taki pojazd – któ­rego zada­niem było prze­wo­że­nie ckm wraz z obsługą – nazwa­li­by­śmy trans­por­te­rem opan­ce­rzo­nym. W cza­sie pierw­szej wojny świa­to­wej był to kana­dyj­ski samo­chód opan­ce­rzony: Armoured Autocar (Autocar to nazwa ame­ry­kań­skiej firmy samochodowej).

Samochody pan­cerne poja­wiły się na masową skalę na fron­tach pierw­szej wojny świa­to­wej; tuż po niej ode­grały pewną rolę w licz­nych kon­flik­tach wewnętrz­nych. Ich walory oce­niano bar­dzo róż­nie: w nie­któ­rych pań­stwach lek­ce­wa­żono je nie­mal cał­ko­wi­cie, w innych uwa­żano za narzę­dzie pomoc­ni­cze, a w innych – za pod­sta­wowy ele­ment broni pancernych.

W cza­sie pierw­szej wojny świa­to­wej wypro­du­ko­wano ponad 1500 samo­cho­dów pan­cer­nych. Choć pro­du­ko­wali je głów­nie Francuzi i Brytyjczycy, to naj­więk­szym użyt­kow­ni­kiem była Rosja. Wynikało to z dyna­miki dzia­łań wojen­nych: nasy­ce­nie frontu zachod­niego arty­le­rią po 1914 r. było zbyt duże, aby mogły tam dzia­łać samo­chody pan­cerne. Ich mobil­ność i siła ognia spraw­dzała się nato­miast dosko­nale na olbrzy­mich prze­strze­niach frontu rosyj­skiego, Bliskiego Wschodu, czy nawet w Polsce. Dlatego też Rzeczpospolita była jed­nym z nie­licz­nych państw, które dołą­czyły do grona pro­du­cen­tów samo­cho­dów pancernych.
Pozostałych po wal­kach Wielkiej Wojny samo­cho­dów pan­cer­nych uży­wano do pil­no­wa­nia porządku wewnętrz­nego jako szyb­kich odwo­dów poli­cyj­nych. Wzięły udział w woj­nach domo­wych w Irlandii, Niemczech, Rosji. Były rów­nież uży­wane przez mocar­stwa kolo­nialne do strze­że­nia rubieży ich posia­dło­ści: w Waziristanie, Maroku czy Mandżurii. Wreszcie stały się pod­sta­wo­wym sprzę­tem pan­cer­nym państw, któ­rych zbro­je­nia ogra­ni­czono trak­ta­tami poko­jo­wymi: Niemiec, Austrii, Węgier.

Czym jest samo­chód pancerny?

Większość defi­ni­cji typów została napi­sana na potrzeby prawa mię­dzy­na­ro­do­wego, z reguły róż­nego rodzaju umów roz­bro­je­nio­wych. W ten spo­sób – jako „Deklaracja peters­bur­ska” – naro­dziła się defi­ni­cja arty­le­rii i broni strze­lec­kiej: arty­le­rią była broń palna strze­la­jąca poci­skami o masie więk­szej niż 400 gra­mów, a bro­nią strze­lecką – broń palna nie uży­wa­jąca poci­sków wybu­cho­wych. W prak­tyce ozna­czało to, że broń strze­lecka miała kali­ber mniej­szy niż 12,7 mm, a broń arty­le­ryj­ska – więk­szy niż 37 mm. Aż do cza­sów pierw­szej wojny świa­to­wej broni w kali­brach pośred­nich nie pro­du­ko­wano, a gdy poja­wiło się takie uzbro­je­nie, nazy­wane było ono wymien­nie: albo naj­cięż­szymi kara­bi­nami maszy­no­wymi, albo lek­kimi działkami.
Z kolei „Traktat o kon­wen­cjo­nal­nych siłach zbroj­nych w Europie” z 1990 r. defi­niuje współ­cze­sne wozy bojowe – czołgi oraz opan­ce­rzone pojazdy bojowe. Czołgiem jest pojazd pan­cerny mający masę wyż­szą niż 16,5 t, uzbro­jony w armatę kali­bru więk­szego niż 75 mm osa­dzoną w obro­to­wej wieży. W prak­tyce kon­fi­gu­ra­cja pod­wo­zia czołgu – kołowa czy gąsie­ni­cowa – nie ma zna­cze­nia. Opancerzonymi pojaz­dami bojo­wymi są bojowe wozy pie­choty oraz trans­por­tery opan­ce­rzone (naj­więk­szą róż­nicą jest ogra­ni­cze­nie uzbro­je­nia trans­por­te­rów do broni strze­lec­kiej kali­bru mniej­szego niż 20 mm) oraz „wozy bojowe z cięż­kim uzbro­je­niem”. Są nimi wszyst­kie wozy pan­cerne, które nie należą do poprzed­nich kate­go­rii, cięż­sze jed­nak niż 6 t. Maszyn poni­żej tego limitu nie objęto ogra­ni­cze­niami trak­ta­to­wymi, a więc nie zostały one rów­nież zdefiniowane.
Obecnie nie ma jed­no­znacz­nej defi­ni­cji samo­chodu pan­cer­nego, tak jak nie było jej przez poprzed­nie stu­le­cie. W XXI w. „samo­chód pan­cerny” nie jest więc ter­mi­nem tech­nicz­nym. Teoretycznie w cza­sach II wojny świa­to­wej i w latach ją poprze­dza­ją­cych ter­min ten miał rów­nież zna­cze­nie regu­la­mi­nowe: for­ma­cje samo­cho­dów pan­cer­nych były uzbro­jone w samo­chody pan­cerne, a for­ma­cje czoł­gów – w czołgi. Jednak kla­sy­fi­ka­cja taka jest do niczego nie­przy­datna, jako że oprócz nazwy owe czołgi niczym nie róż­niły się od samo­cho­dów pan­cer­nych. Należy więc uznać, że „samo­chód pan­cerny” jest poję­ciem wyłącz­nie lite­rac­kim, mają­cym zasto­so­wa­nie do opisu przeszłości.

  • Tymoteusz Pawłowski

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE