Przedwojenna Czechosłowacja

14 lipca 1918 r.; Czesi i Słowacy w Reuilly prezentują sztandar 21. pułku. Do 1919 r. flaga Czech (i Czechosłowacji) była taka sama jak flaga Polski – biało-czerwona. Ze względu na kojarzenie się tych barw z Polską Czesi musieli zmienić swoją flagę na trójkolorową, stosowaną obecnie.

14 lipca 1918 r.; Czesi i Słowacy w Reuilly pre­zen­tują sztan­dar 21. pułku. Do 1919 r. flaga Czech (i Czechosłowacji) była taka sama jak flaga Polski – biało-czer­wona. Ze względu na koja­rze­nie się tych barw z Polską Czesi musieli zmie­nić swoją flagę na trój­ko­lo­rową, sto­so­waną obecnie.

Pravda vítězí (Prawda zwy­cięża) – ofi­cjalna dewiza państw czeskich

Niepodległość Czechosłowacji została ogło­szona 28 paź­dzier­nika 1918 r. w Pradze. Jej sygna­ta­riu­szami było pię­ciu dzia­ła­czy: czte­rech Czechów i jeden Słowak. Słowacy nie wie­dzieli o tym, że decy­zja o ich losie została pod­jęta w Pradze, i ogło­sili nie­pod­le­głość dwa dni póź­niej – 30 paź­dzier­nika w mie­ście Turčiansky Svätý Martin. Ten dyso­nans, leżący u począt­ków Republiki Czechosłowackiej, w kolej­nych latach zamie­niał się w coraz inten­syw­niej­szy kon­flikt, zaogniał się i osta­tecz­nie dopro­wa­dził do upadku państwa.

Już na początku swo­jego ist­nie­nia CSR – po cze­sku „Československá repu­blika”, a po sło­wacku „Republika Československá”, RCS – popa­dła w kon­flikt ze wszyst­kimi swo­imi sąsia­dami. Było to spo­wo­do­wane nie tylko ambi­cjami Czechów co do przy­wró­ce­nia śre­dnio­wiecz­nych gra­nic Korony Świętego Wacława, ale także sytu­acją poli­tyczną pod koniec Wielkiej Wojny. W paź­dzier­niku 1918 r. armie Ententy bły­ska­wicz­nym mar­szem szły przez Bałkany na pół­noc i dotarły już do Dunaju, a decy­du­jące ude­rze­nie na Niemcy pla­no­wano prze­pro­wa­dzić wio­sną 1919 r. z terenu Czech. Co prawda Niemcy pod­pi­sali zawie­sze­nie broni już 11 listo­pada, ale przez tych kilka jesien­nych tygo­dni Czesi byli oczkiem w gło­wie sojusz­ni­ków; do CSR tra­fiły dosko­nale wypo­sa­żone dywi­zje Legionu Czechosłowackiego, zor­ga­ni­zo­wane we Francji i we Włoszech. Biorąc pod uwagę, że pol­ski odpo­wied­nik Legionu – „Błękitna Armia” – wró­ciła do kraju dopiero wio­sną 1919 r., dało to Czechom kilka mie­sięcy prze­wagi mili­tar­nej nad każ­dym z sąsia­dów. Wykorzystali je najeż­dża­jąc Austriaków, Niemców, Polaków, Słowaków, Węgrów oraz Rusinów i usta­la­jąc gra­nice według wła­snej woli. Obszar CSR wyno­sił 140 446 km², zamiesz­ka­łych pod koniec lat trzy­dzie­stych przez ponad 15 000 000 mieszkańców.

Problemy etniczne

Konflikty ze wszyst­kim sąsia­dami w tym okre­sie nie były niczym wyjąt­ko­wym – podob­nie działo się we wszyst­kich pań­stwach Europy Środkowej. To, co odróż­niało CSR od sąsia­dów, to olbrzy­mie kon­flikty naro­do­wo­ściowe wewnątrz pań­stwa. Wedle spisu powszech­nego z 1921 r. CSR miała 13 410 750 oby­wa­teli. Według danych ofi­cjal­nych 25% oby­wa­teli (3 123 568) sta­no­wili Niemcy, 6% oby­wa­teli (745 431) było Węgrami, 7% oby­wa­teli (880 784) nale­żało do innych mniej­szo­ści, przede wszyst­kim ruskiej, żydow­skiej i pol­skiej. 63% popu­la­cji CSR sta­no­wili więc Czesi i Słowacy, z przy­czyn pro­pa­gan­do­wych trak­to­wani jako jeden naród.
Reprezentantów „narodu cze­cho­sło­wac­kiego” doli­czono się w 1921 r. 8 760 937. Były to jed­nak dane ofi­cjalne, któ­rym od razu wytknięto nie­zgod­ność z realiami. Otóż wedle habs­bur­skiego spisu powszech­nego, prze­pro­wa­dzo­nego w 1910 r., w gra­ni­cach monar­chii żyło 6 442 133 Czechów (sta­no­wili 62,4% lud­no­ści Czech) oraz 1 967 970 Słowaków. Biorąc pod uwagę, że przez kolej­nych 10 lat liczba lud­no­ści w tych gra­ni­cach zmniej­szyła się o kil­ka­set tysięcy na sku­tek Wielkiej Wojny oraz fakt, że po 1920 r. wielu Czechów pozo­stało w Austrii, a Słowaków – na Węgrzech
(po ok. 150 000), wąt­pli­wo­ści były oczywiste.
Naród, który spra­wiał rzą­dowi w Pradze naj­wię­cej zmar­twień, to Niemcy. Chociaż obec­nie zawęża się ówcze­sny pro­blem nie­miecki w Czechach do ist­nie­nia zwar­tych sku­pisk lud­no­ści tuż przy gra­ni­cach pań­stwa, to jed­nak rów­nie istotna była obec­ność Niemców wewnątrz pań­stwa. W dru­giej poło­wie XIX wieku Praga była mia­stem zdo­mi­no­wa­nym przez język nie­miecki, a jesz­cze w poło­wie lat 20. wiele doku­men­tów magi­stratu pra­skiego reda­go­wano w tym języku. Przed 1918 r. bar­dzo wielu miesz­czan pra­skich uwa­żało się za mówią­cych po nie­miecku Czechów, lojal­nych oby­wa­teli Austrii. Sytuacja naro­dowa była skom­pli­ko­wana w nie­wia­ry­god­nym stop­niu: Żydzi w Czechach posłu­gi­wali się języ­kiem nie­miec­kim i Czesi trak­to­wali ich jak Niemców, jed­no­cze­śnie ist­niała znaczna grupa nie­miec­ko­ję­zycz­nej szlachty, która uwa­żała się za Czechów i wystę­po­wała prze­ciwko cze­skim Niemcom.
Niemcy miesz­ka­jący w Czechach okre­ślani byli jako Czesi Niemieccy – „Deutschböhmen”. Termin „Sudetendeutsche” – „Niemcy Sudeccy” – poja­wił się dopiero póź­niej, gdy nie­miecka lud­ność Sudetów zna­la­zła sobie pro­tek­tora w Niemczech, a nie w Austrii. W pierw­szych latach nie­pod­le­gło­ści CSR Czesi Niemieccy szu­kali jed­nak opieki w Austrii, co spo­tkało się z krwa­wymi repre­sjami już w listo­pa­dzie 1918 r. W marcu 1919 r. wybu­chło nawet krót­ko­trwałe powsta­nie, w któ­rym zgi­nęło 58 Niemców (czy też Czechów Niemieckich). Represje trwały przez kilka kolej­nych lat; czę­sto – jak na przy­kład w listo­pa­dzie 1920 r. w mie­ście Asz – nio­sły one śmierć. Przez kolej­nych kil­ka­na­ście lat prawa mniej­szo­ści nie­miec­kiej były regu­lar­nie łamane przez admi­ni­stra­cję pań­stwową, co spra­wiało, że mniej­szość nie­miecka w Czechach była wrogo nasta­wiona do pań­stwa, gło­śno wyra­żała swoje nie­za­do­wo­le­nie i szu­kała ochrony u potęż­nych sąsia­dów. Ostatecznie dzia­łal­ność Niemców Sudeckich stała się przy­czyną upadku potęgi CSR jesie­nią 1938 r.

  • Tymoteusz Pawłowski

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE