Polska pod­wodna „mapa kwa­dra­tów”

Mapa pokazująca prawidłowy rozkład sektorów „Worek”. Rys. Andrzej S. Bartelski

Mapa poka­zu­jąca pra­wi­dłowy roz­kład sek­to­rów „Worek”. Rys. Andrzej S. Bartelski

Większość Czytelników z całą pew­no­ścią sły­szała o nie­miec­kich „wil­czych sta­dach” oraz „mor­skich kwa­dra­tach”, dzięki któ­rym U-Booty wyzna­czały swoją pozy­cję na morzu. Jednak o czym mało kto wie, że przed wojną ofi­ce­ro­wie szta­bowi Polskiej Marynarki Wojennej opra­co­wali rodzime wer­sje obu tych roz­wią­zań. W tym arty­kule autor pra­gnąłby przy­bli­żyć pol­ski sys­tem „mapy kwa­dra­tów”, który pozwa­lał okre­ślić rejon patro­lo­wa­nia w dowol­nym miej­scu globu, oraz zapre­zen­to­wać wła­ściwe roz­miesz­cze­nie sek­to­rów dozo­ro­wa­nia pol­skich okrę­tów pod­wod­nych w cza­sie Wojny Polskiej 1939 r.

Do czasu opu­bli­ko­wa­nia arty­kułu Radosława Wysockiego „Tajne ‘koperty’ z pol­skich okrę­tów pod­wod­nych” w pol­skiej lite­ra­tu­rze tematu funk­cjo­no­wało wiele nie­ści­sło­ści i błę­dów doty­czą­cych roz­miesz­cze­nia pol­skich okrę­tów pod­wod­nych we Wrześniu 1939 r. Było to nie­unik­nione w sytu­acji opie­ra­nia się wyłącz­nie na rela­cjach świad­ków wyda­rzeń. Stąd też jak dotąd nie­wła­ści­wie przed­sta­wiano nie tylko fak­tyczne roz­sta­wie­nie sek­to­rów dozo­ro­wa­nia zgodne z pla­nem ope­ra­cyj­nym „Worek”, ale rów­nież błęd­nie opi­sy­wano pozo­stałe warianty uży­cia okrę­tów pod­wod­nych.
W swoim arty­kule Wysocki napi­sał, że do dokład­nego wykre­śle­nia pozy­cji sek­to­rów dozo­ro­wa­nia nie­zbędna jest „mapa kwa­dra­tów” (czyli mapa Bałtyku podzie­lona na ponu­me­ro­wane kwa­draty) oraz swo­isty „sza­blon”, który po przy­ło­że­niu pod odpo­wied­nim kątem do poda­nego w roz­ka­zie punktu pozwa­lał na wykre­śle­nie okre­ślo­nego sek­tora. W rze­czy­wi­sto­ści rzecz oka­zuje się dużo mniej skom­pli­ko­wana (choć bar­dzo pomy­słowa, co zna­ko­mi­cie świad­czy o pol­skich szta­bow­cach), gdyż do pra­wi­dło­wego wykre­śle­nia sek­to­rów nie jest potrzebny dodat­kowy sza­blon, a jedy­nie logika i zna­jo­mość pod­staw nawi­ga­cji.
Podstawą do wła­ści­wego przed­sta­wie­nia pol­skiego sys­temu „mapy kwa­dra­tów” są zapi­ski kmdr. por. Aleksandra Mohuczego (od lipca 1936 r. dowódcy Dyonu Okrętów Podwodnych), które autor odna­lazł w archi­wach. Zasadniczą ideą sys­temu było skie­ro­wa­nie zespołu okrę­tów pod­wod­nych do okre­ślo­nego rejonu oraz ści­słe roz­gra­ni­cze­nie pozy­cji patro­lo­wa­nia poszcze­gól­nych okrę­tów. Układ sek­to­rów opie­rał się na nastę­pu­ją­cych zmien­nych:

  • Punkt zasad­ni­czy opi­sany za pomocą sze­ro­ko­ści (φ) i dłu­go­ści (λ) geo­gra­ficz­nej;
  • Kierunek sek­to­rów (w stop­niach);
  • Prostopadła do tego kie­runku linia prze­cho­dząca przez punkt zasad­ni­czy, na któ­rej wyzna­czano sze­ro­kość sek­to­rów w Mm oraz sze­ro­kość pasów neu­tral­nych roz­gra­ni­cza­ją­cych poszcze­gólne okręty;
  • Rozmieszczenie poszcze­gól­nych sek­to­rów, które wyzna­czano w osi góra-dół przyj­mu­jąc liczbę 50 za począ­tek układu (tzn. w punk­cie zasad­ni­czym), przy czym liczby mniej­sze od 50 ozna­czały prze­su­nię­cie sek­tora o okre­śloną liczbę Mm poni­żej punktu zasad­ni­czego, a więk­sze od 50 powy­żej tego punktu zgod­nie z poda­nym kie­run­kiem sek­to­rów;
  • Długość sek­tora dozo­ro­wa­nia nie prze­kra­czała 2-krot­no­ści sze­ro­ko­ści sek­tora.

Licznych przy­kła­dów zasto­so­wa­nia opi­sa­nej metody okre­śla­nia sek­to­rów dostar­cza uważna lek­tura ksią­żek sygna­ło­wych i szy­fro­wych pol­skich okrę­tów pod­wod­nych. Przykładowo w sierp­niu 1938 r. Ryś i Żbik otrzy­mały za zada­nie patro­lo­wa­nie obszaru Zatoki Fińskiej, gdzie ćwi­cze­nia odby­wały okręty sowiec­kiej Floty Bałtyckiej. Rozkaz ope­ra­cyjny miał nastę­pu­jącą treść: 59°50’ N / 24°58’ O, kie­ru­nek 45, neu­tralny 7, sek­tor 3, Ryś 50, Żbik 50. Przekładając to na język „mapy kwa­dra­tów” poszcze­gólne skła­dowe przed­sta­wiały się nastę­pu­jąco:
punkt zasad­ni­czy: 59°50’ N / 24°58’ O, kie­ru­nek sek­to­rów: ∢ 45°, sze­ro­kość sek­tora: 3 Mm, pas neu­tralny: 7 Mm, roz­miesz­cze­nie sek­to­rów: w punk­tach zasad­ni­czych (50), Długość sek­tora: 6 Mm.

Powyższy przy­kład pozwala na zro­zu­mie­nie zasady dzia­ła­nia pol­skiego sys­temu „mapy kwa­dra­tów”. Poniżej zapre­zen­to­wane zostaną roz­kazy ope­ra­cyjne dla pol­skich okrę­tów pod­wod­nych w cza­sie Wojny Polskiej 1939 r., co umoż­liwi okre­śle­nie pra­wi­dło­wych sek­to­rów dozo­ro­wa­nia pol­skich okrę­tów pod­wod­nych w obro­nie Wybrzeża.

  • Andrzej S. Bartelski

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE