Polska broń pan­cerna w woj­nie obron­nej 1939 r.

Polska broń pancerna w wojnie obronnej 1939 r. Kolumna polskich czołgów lekkich 7TP w marszu.

Kolumna pol­skich czoł­gów lek­kich 7TP w marszu.

1 wrze­śnia 1939 r. o godzi­nie 4:45 roz­po­częła się zbrojna agre­sja Niemiec na Polskę. Po kilku tygo­dniach oporu, 6 paź­dzier­nika 1939 r., zakoń­czyła się ona klę­ską Wojska Polskiego oraz podzia­łem pod­bi­tego kraju pomię­dzy Niemcy i ZSRS. Sprzęt pan­cerny, jakim w 1939 r. dys­po­no­wało WP, był w więk­szo­ści wytwo­rem kra­jo­wego prze­my­słu, dzie­łem pol­skiego inży­niera i robot­nika – acz­kol­wiek poszcze­gólne kon­struk­cje sta­no­wiły twór­cze roz­wi­nię­cie wzo­rów zagranicznych.

W przy­padku Broni Pancernych, podob­nie jak w przy­padku wszyst­kich innych rodza­jów broni, obo­wią­zy­wał w Polsce podział na jed­nostki czasu pokoju i wojny. Podział ten obo­wią­zy­wał także w sys­te­mie dowo­dze­nia. Obowiązki dowódcy Broni Pancernych w Ministerstwie Spraw Wojskowych w przeded­niu wojny peł­nił (będący rów­nież dowódcą sape­rów) gen. bryg. Tadeusz Kossakowski, zastę­pu­jący cho­rego gen. bryg. Stanisława Kozickiego, któ­remu pod­le­gały wszyst­kie for­ma­cje pan­cerne w cza­sie pokoju. Naczelnym dowódcą Broni Pancernych w Naczelnym Dowództwie był płk dypl. Józef Kapciuk, któ­remu pod­le­gały wszyst­kie formacje
pan­cerne w cza­sie wojny.
Według spra­woz­da­nia dowódcy Broni Pancernych z 15 lipca 1939 r. na sto­pie poko­jo­wej Bronie Pancerne skła­dały się z 12 bata­lio­nów pan­cer­nych, bata­lionu doświad­czal­nego i 10 Brygady Kawalerii. Aż do 1 wrze­śnia 1939 r. nie zaszły w tej kwe­stii żadne istotne zmiany oprócz wydzie­le­nia z 12 bata­lionu pan­cer­nego trzech kom­pa­nii czoł­gów roz­po­znaw­czych dla for­mo­wa­nej wła­śnie Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, która z tego powodu nie została ujęta w tym zesta­wie­niu. Jednostki te miały na swoim wypo­sa­że­niu nastę­pu­jącą ilość sprzętu pan­cer­nego: 134 czołgi lek­kie 7TP (w tym 24 w wer­sji dwu­wie­żo­wej), 38 czoł­gów lek­kich Vickers E (w tym 16 w wer­sji dwu­wie­żo­wej), 102 czołgi lek­kie wol­no­bieżne Renault FT, 50 czoł­gów lek­kich Renault R-35, 280 czoł­gów roz­po­znaw­czych TK-3, 20 czoł­gów roz­po­znaw­czych TKF, 274 czołgi roz­po­znaw­cze TKS, 10 samo­cho­dów pan­cer­nych wz. 29 i 90 samo­cho­dów pan­cer­nych wz. 34. Daje to łącz­nie 324 czołgi lek­kie, 574 czołgi roz­po­znaw­cze i 100 samo­cho­dów pan­cer­nych, czyli 998 wozów bojo­wych. Na czas wojny plany mobi­li­za­cyjne prze­wi­dy­wały wysta­wie­nie: 3 bata­lio­nów i 5 kom­pa­nii czoł­gów lek­kich, 30 kom­pa­nii czoł­gów roz­po­znaw­czych i 11 szwa­dro­nów samo­cho­dów pan­cer­nych. W try­bie alar­mo­wym miały być mobi­li­zo­wane for­ma­cje bojowe, a w try­bie mobi­li­za­cji powszech­nej – służby tyłowe.
Etaty samych jed­no­stek czasu wojny przed­sta­wiały się nastę­pu­jąco: w skład 10 Brygady Kawalerii (BK) wcho­dziły: dowódz­two, 2 pułki zmo­to­ry­zo­wane (4 szwa­drony liniowe w każ­dym), szwa­dron cięż­kich kara­bi­nów maszy­no­wych, dywi­zjon roz­po­znaw­czy (12 wozów w 3 plu­to­nach + wóz dowódcy), kom­pa­nia czoł­gów lek­kich (15 wozów w 3 plu­to­nach + wóz dowódcy), kom­pa­nia czoł­gów roz­po­znaw­czych (12 wozów w 3 plu­to­nach + wóz dowódcy), dywi­zjon arty­le­rii, dywi­zjon prze­ciw­pan­cerny, bate­ria arty­le­rii prze­ciw­lot­ni­czej, bata­lion sape­rów, szwa­dron gospo­dar­czy, szwa­dron łącz­no­ści, plu­ton żandarmerii
i pod­od­działy innych służb.
W skład bata­lionu czoł­gów lek­kich 7TP wcho­dziły: poczet dowódcy (1 wóz), 3 kom­pa­nie czoł­gów lek­kich (każda w skła­dzie: 3 plu­tony, 16 wozów) i kom­pa­nia tech­niczno-gospo­dar­cza. W skład bata­lionu czoł­gów lek­kich Renault R-35 wcho­dziły: poczet dowódcy, 3 kom­pa­nie czoł­gów lek­kich (każda w skła­dzie: 4 plu­tony, 13 wozów) i kom­pa­nia tech­niczno-gospo­dar­cza (6 wozów zapa­so­wych). W skład dywi­zjo­nów pan­cer­nych pod­po­rząd­ko­wa­nych 10 BK wcho­dziły: poczet dowódcy (1 wóz), szwa­dron czoł­gów roz­po­znaw­czych TK-3 lub TKS (w skła­dzie: 2 plu­tony, 13 wozów), szwa­dron samo­cho­dów pan­cer­nych wz. 29 lub wz. 34 (w skła­dzie: 2 plu­tony, 8 wozów) i szwa­dron tech­niczno-gospo­dar­czy. W skład kom­pa­nii czoł­gów lek­kich wol­no­bież­nych Renault FT wcho­dziły: poczet dowódcy, 3 plu­tony czoł­gów (po 5 wozów) i plu­ton tech­niczno-gospo­dar­czy. W skład samo­dziel­nych kom­pa­nii czoł­gów roz­po­znaw­czych pod­po­rząd­ko­wa­nych dywi­zjom pie­choty wcho­dziły: poczet dowódcy (1 wóz), 2 plu­tony czoł­gów (po 6 wozów) i plu­ton techniczno-gospodarczy.
Mobilizacja alar­mowa w 1939 r. została prze­pro­wa­dzona w czte­rech rzu­tach: 23 marca zmo­bi­li­zo­wano jeden dywi­zjon pan­cerny i dwie samo­dzielne kom­pa­nie czoł­gów roz­po­znaw­czych; 3 sierp­nia – jeden dywi­zjon pan­cerny i 10 BK; 23 sierp­nia – 1 bata­lion czoł­gów lek­kich, sie­dem dywi­zjo­nów pan­cer­nych, Warszawską Brygadę Pancerno-Motorową, dzie­sięć samo­dziel­nych kom­pa­nii czoł­gów roz­po­znaw­czych; 27 sierp­nia – 2 bata­lion czoł­gów lek­kich, dwa dywi­zjony pan­cerne i trzy samo­dzielne kom­pa­nie czoł­gów roz­po­znaw­czych. Po 1 wrze­śnia pozo­stał do zmo­bi­li­zo­wa­nia 21 bata­lion czoł­gów lek­kich i trzy kom­pa­nie czoł­gów lek­kich wol­no­bież­nych. Łącznie na wypo­sa­że­niu wszyst­kich tych jed­no­stek znaj­do­wało się 698 wozów bojo­wych zdat­nych do użytku, w tym: 98 czoł­gów lek­kich 7TP, 32 czoł­gów lek­kich Vickers E, 45 czoł­gów lek­kich Renault R-35, 45 czoł­gów lek­kich wol­no­bież­nych Renault FT, 390 czoł­gów roz­po­znaw­czych TK-3, TKF i TKS (w tym 23 prze­zbro­jone w naj­cięż­sze kara­biny maszy­nowe wz. 38 FK kal. 20 mm) oraz 88 samo­cho­dów pan­cer­nych wz. 29 i wz. 34. Do końca trwa­nia wojny obron­nej 1939 r. liczba ta zwięk­szyła się dodat­kowo o 22 czołgi lek­kie 7TP (po 11 szkol­nych, dwu­wie­żo­wych z rezerw 3 bata­lionu pan­cer­nego i Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych oraz nowych, jed­no­wie­żo­wych pro­sto z fabryki, które wspól­nie utwo­rzyły odpo­wied­nio 1 i 2 kom­pa­nię czoł­gów lek­kich DOK), 11 czoł­gów roz­po­znaw­czych TK-3 i TKS (z rezerw szko­le­nio­wych CWBPanc, które utwo­rzyły kom­pa­nię czoł­gów roz­po­znaw­czych) i 4 czoł­gów lek­kich Renault R-35 (z rezerw szko­le­nio­wych 12 bata­lionu pancernego).

Pierwszy tydzień walk (1−7 września)

Pierwszy tydzień wojny obron­nej 1939 r. upły­nął na bojach gra­nicz­nych na przed­po­lach oraz wal­kach na głów­nych pozy­cjach obron­nych, w któ­rych udział wzięła część ze znaj­du­ją­cych się już na fron­cie pol­skich jed­no­stek pan­cer­nych. W pasie SGO „Narew” w tym okre­sie dzia­łały tylko dwa pod­od­działy pan­cerne. 31 dywi­zjon pan­cerny (dpanc) od 27 sierp­nia był pod­po­rząd­ko­wany Suwalskiej Brygadzie Kawalerii (BK), został roz­lo­ko­wany w fol­warku Płociczno (na połu­dnie od Suwałk) i pla­no­wano go wyko­rzy­stać wraz z 3 puł­kiem szwo­le­że­rów (psz­wol) do wypadu za gra­nicę na Treuburg (Olecko), do któ­rego jed­nak nie doszło. Po wyco­fa­niu się z rejonu Suwałk do 4 wrze­śnia wyko­ny­wał tylko patrole na pogra­ni­czu. Wieczorem 4 wrze­śnia wyco­fał się wraz z bry­gadą kawa­le­rii z rejonu Suwałk w oko­lice Augustowa, skąd 6 wrze­śnia wyru­szył bocz­nymi dro­gami w stronę Sokółki, nie pro­wa­dząc prak­tycz­nie żad­nych dzia­łań bojowych.

  • Mateusz Zielonka

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE