Początki pol­skiego pod­zie­mia narodowego

Okolicznościowa winieta wydana przez Tajną Organizację Wojskową ,,Gryf Pomorski”.

Okolicznościowa winieta wydana przez Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”.

Klęska II Rzeczypospolitej w woj­nie obron­nej we wrze­śniu 1939 r. i począ­tek nie­miecko-sowiec­kiej oku­pa­cji spo­wo­do­wały powsta­nie i szybki roz­wój dzie­sią­tek mniej­szych i więk­szych nie­pod­le­gło­ścio­wych orga­ni­za­cji kon­spi­ra­cyj­nych. Większość z nich była orga­ni­za­cjami poli­tyczno-woj­sko­wymi, które ide­olo­gicz­nie odzwier­cie­dlały poglądy spo­łe­czeń­stwa i ugru­po­wań poli­tycz­nych ist­nie­ją­cych w przed­wo­jen­nej Polsce. Znaczną część z nich sta­no­wiły orga­ni­za­cje o cha­rak­te­rze naro­dowo-kato­lic­kim. Po 1942 r. nie­które sca­liły się z Armią Krajową, a inne weszły w skład Narodowych Sił Zbrojnych.

Już pod koniec wrze­śnia 1939 r., gdy trwała jesz­cze walka w obro­nie Helu, Modlina i Warszawy oraz w kilku innych ostat­nich pol­skich bastio­nach oporu w woj­nie obron­nej, roz­po­częło się samo­rzutne powsta­wa­nie dzie­sią­tek mniej­szych lub więk­szych woj­sko­wych orga­ni­za­cji kon­spi­ra­cyj­nych o zasięgu lokal­nym lub ogól­no­kra­jo­wym na tere­nie całej przed­wo­jen­nej Polski – zarówno pod oku­pa­cją nie­miecką, jak i sowiecką. Były to orga­ni­za­cje poli­tyczno-woj­skowe zało­żone przez dzia­ła­czy przed­wo­jen­nych stron­nictw poli­tycz­nych, w tym w znacz­nej czę­ści przez dzia­ła­czy obozu naro­do­wego, który w przeded­niu II wojny świa­to­wej cie­szył się znacz­nym popar­ciem społecznym.

Bataliony Śmierci za Wolność

W grud­niu 1939 r. z ini­cja­tywy nauczy­cieli i uczniów szkół śred­nich w Toruniu, który zna­lazł się na tere­nie wcie­lo­nym do III Rzeszy, utwo­rzono pol­ską mło­dzie­żową orga­ni­za­cję kon­spi­ra­cyjną Bataliony Śmierci za Wolność. Pierwszym jej komen­dan­tem został wybitny dyry­gent, kom­po­zy­tor i peda­gog muzyczny, pro­fe­sor Zygmunt Moczyński. Organizacja była podzie­lona na trzy piony: mło­dzieży męskiej, mło­dzieży żeń­skiej (pod kie­row­nic­twem Jadwigi Kowalskiej) i doro­słych (pod kie­row­nic­twem Henryka Czyżniewskiego). Większość jej człon­ków sta­no­wili nauczy­ciele i ucznio­wie toruń­skich szkół: gim­na­zjum męskiego im. Mikołaja Kopernika, gim­na­zjum żeń­skiego im. Królowej Jadwigi, lokal­nych szkół zawo­do­wych, har­ce­rzy, a także osób zwią­za­nych z przed­wo­jen­nym mło­dzie­żo­wym Przysposobieniem Wojskowym czy rodzi­nami woj­sko­wych i poszko­do­wa­nych przez Niemców. Kierownictwo tej orga­ni­za­cji współ­pra­co­wało z innymi pomor­skimi orga­ni­za­cjami, które miały swoje struk­tury w Toruniu, takimi jak Grunwald, Komenda Obrońców Polski, Polska Armia Powstańcza i Polska
Armia Niepodległościowa.
Ideologicznie orga­ni­za­cja znaj­do­wała się pod wpły­wem sek­cji mło­dych Pomorskiego Okręgu Stronnictwa Narodowego. W okre­sie swo­jego naj­więk­szego roz­kwitu Bataliony Śmierci za Wolność liczyły od 200 do 400 człon­ków. Ich dzia­łal­ność sku­piała się głów­nie na pracy pro­pa­gan­dowo-wydaw­ni­czej, takiej jak nawo­ły­wa­nie do bier­nego oporu i boj­kotu nie­miec­kich zarzą­dów, pla­ka­to­wa­nie ulic i roz­rzu­ca­nie ulo­tek o anty­nie­miec­kiej tre­ści, a także szep­ta­nej pro­pa­gan­dzie. W mniej­szym stop­niu pro­wa­dzono akcje małego sabo­tażu (zry­wa­nie nie­miec­kich flag, ogło­szeń i tablic) oraz dzia­łal­ność wywia­dow­czą (zdo­by­wa­nie infor­ma­cji o dys­lo­ka­cji nie­miec­kich jed­no­stek woj­sko­wych na tere­nie Torunia i oko­lic, które prze­ka­zy­wano następ­nie orga­ni­za­cji Grunwald). Przygotowywano się także do akcji na więk­szą skalę, takich jak plan zbroj­nego uwol­nie­nia więź­niów toruń­skiego wię­zie­nia czy odbi­cia z trans­portu wię­zien­nego pol­skiego ofi­cera Mariana Rydlewskiego. Poza dzia­łal­no­ścią anty­nie­miecką orga­ni­za­cja ta poma­gała cha­ry­ta­tyw­nie pol­skim jeń­com wojen­nym w obo­zie na Podgórzu oraz rodzi­nom aresz­to­wa­nych i pomor­do­wa­nych przez oku­panta osób, a także zaj­mo­wała się fał­szo­wa­niem doku­men­tów. Gromadzono też infor­ma­cje o zbrod­niach na Polakach i Żydach, doko­na­nych przez nie­miec­kich funk­cjo­na­riu­szy oku­pa­cyj­nych. W Toruniu wyda­wano swój wła­sny orga­ni­za­cyjny organ pra­sowy „Za Wolność” („Za wol­ność Waszą i Naszą”) o nakła­dzie od 50 do 70 egzem­pla­rzy, który kol­por­to­wano na tere­nie mia­sta i okolic.
Ostateczny kres dzia­łal­no­ści Batalionom Śmierci za Wolność przy­nio­sło roz­pra­co­wa­nie przez Gestapo kie­row­nic­twa orga­ni­za­cji oraz lokal­nych struk­tur Grunwaldu i KOP, co pocią­gnęło za sobą udane pro­wo­ka­cje i liczne aresz­to­wa­nia w marcu i kwiet­niu 1940 r. 17 wrze­śnia 1940 r. roz­strze­lano w pod­war­szaw­skich Palmirach całe kie­row­nic­two tej orga­ni­za­cji, a sze­re­go­wych człon­ków zesłano do obo­zów kon­cen­tra­cyj­nych do Auschwitz, Sachsenhausen i Ravensbrück.

  • Mateusz Zielonka

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE