Niezatapialny lot­ni­sko­wiec. Malta w latach II wojny świa­to­wej

Niezatapialny lotniskowiec. Malta w latach II wojny światowej

Niezatapialny lot­ni­sko­wiec. Malta w latach II wojny świa­to­wej

Trzy zamiesz­kałe i kilka nie­za­miesz­ka­łych wysp, two­rzą­cych razem obecne pań­stwo Malta – a co Maltą nazy­wano od wie­ków, choć archi­pe­lag róż­nych miał wład­ców – leży w samym środku Morza Śródziemnego, w dodatku nie­da­leko od miej­sca, gdzie Włochy wraz Sycylią oraz tune­zyj­ski pół­wy­sep Al-Watan al-Kibli two­rzą znaczne prze­wę­że­nie znane jako Cieśnina Sycylijska, dzie­ląc Morze Śródziemne na pół. Położenie Malty nie może być bar­dziej stra­te­giczne, więc nic dziw­nego, że prze­to­czyły się przez ten archi­pe­lag liczne kon­flikty zbrojne. Druga wojna świa­towa nie była wyjąt­kiem.

Wyspa o nazwie Malta jest naj­więk­szą z trzech w całym archi­pe­lagu; jej powierzch­nia to 246 km2, dłu­gość z pół­noc­nego zachodu na połu­dniowy wschód – 27 km, a w naj­szer­szym miej­scu ma około 14,5 km. Osiem kilo­me­trów na pół­nocny zachód od niej leży wyspa Gozo o powierzchni 67 km2, dłu­go­ści 14,5 km i sze­ro­ko­ści 7 km. Pomiędzy nimi znaj­duje się malutka wysepka Comino o powierzchni zale­d­wie 3 km2. Ludzie osie­dlili się na Malcie około 7000 lat temu. Przypuszczalnie osad­nicy pocho­dzili z Sycylii. Przez ten czas wykształ­cił się rdzenny język miej­sco­wej lud­no­ści – mal­tań­ski. W 1939 r. lud­ność Malty liczyła 268 tys. miesz­kań­ców, a w 1947 r. – 295 tys.
Główna wyspa Malta ma linię brze­gową o dłu­go­ści 137 km, a wyspa Gozo – 43 km. Na Malcie znaj­dują się dwa natu­ralne porty – zatoki głę­boko wrzy­na­jące się w ląd, zapew­nia­jące bez­pie­czeń­stwo kotwi­czą­cym tu nie­gdyś stat­kom żaglo­wym; oczy­wi­ście we współ­cze­snych cza­sach statki i okręty cumują przy nabrze­żach. Największym jest Valletta, który składa się z dwóch głę­bo­kich zatok leżą­cych tuż obok sie­bie – są prze­dzie­lone wąskim pół­wy­spem. Południowa zatoka jest znana jako Wielki Port (Grand Harbour) i ma 4000 m od otwar­tego morza do końca, przy sze­ro­ko­ści około 1500 m. Po pół­noc­nej stro­nie leży zatoka Marsamxett, nieco mniej­sza od Grand Harbour – ma około 3000 m głę­bo­ko­ści od otwar­tego morza do końca i około 1200 m sze­ro­ko­ści. Valletta znaj­duje się po pół­nocno-wschod­niej stro­nie wyspy. Natomiast na połu­dniu jest drugi natu­ralny port, Marsaxlokk – zatoka o wąskim wej­ściu, głę­boka na około 2700 m i o podob­nej sze­ro­ko­ści. Łącznie na wyspie jest trzy­na­ście zatok nada­ją­cych się na kotwi­co­wi­ska. Zbudowano tu port prze­ła­dun­kowy, znany jako Malta Freeport.
Historycznie Malta cią­gle prze­cho­dziła z rąk do rąk. Po wie­kach samo­dziel­no­ści, ponad 800 lat przed Chrystusem, sko­lo­ni­zo­wali ją Fenicjanie. Wykorzystywali ją jako port eta­powy w swoim han­dlu zagra­nicz­nym, uzu­peł­nia­jąc tu zapasy wody słod­kiej i poży­wie­nia. W 480 r. p.n.e. Maltę zdo­byli Kartagińczycy; z kolei w 218 r. p.n.e., na samym początku II wojny punic­kiej, wyspę zajęli Rzymianie, włą­cza­jąc ją do swo­jego impe­rium. Po podziale Cesarstwa Rzymskiego Malta tra­fiła do Bizancjum (Rzymu Wschodniego). W IX w. na wyspę zaczęli najeż­dżać Arabowie, któ­rzy osta­tecz­nie zdo­łali ją pod­bić w 870 r. W 909 r. Maltę włą­czono w skład Kalifatu Fatymidzkiego. Arabowie mieli spory wpływ na dal­sze dzieje Malty, w tym na roz­wój języka mal­tań­skiego. W cza­sie Wojen Krzyżowych, w 1091 r., Arabów z Malty wyparli Normanowie, któ­rzy włą­czyli ją do hrab­stwa Sycylii. W 1130 r. zbun­to­wany hra­bia Sycylii, Roger II de Hauteville został przez papieża koro­no­wany na króla – w ten spo­sób powstało Królestwo Sycylii. Malta stała się jego czę­ścią. W 1266 r. wyspę prze­jęli Andegawenowie, jedni z fran­cu­skich ksią­żąt. W 1283 r. Maltę zdo­byli Aragończycy, włą­cza­jąc ją do Królestwa Aragonii (połu­dniowo-wschod­nia Hiszpania). W 1516 r. król Karol V Habsburg, pocho­dzący z Cesarstwa Rzymskiego (czyli wów­czas Niemiec z przy­le­gło­ściami), zdo­łał zjed­no­czyć całą Hiszpanię – tym samym Malta prze­szła we wła­da­nie hisz­pań­skie. To wła­śnie on w 1530 r. oddał ją zako­nowi Joanitów, wygna­nych przez Turków z wyspy Rodos. Zakon ten, znany też jako zakon Kawalerów Maltańskich bądź zakon Szpitalników, powstał w 1070 r. Szpitalnicy spra­wo­wali opiekę medyczną w cza­sie wypraw krzy­żo­wych, ale sami także byli ryce­rzami, wal­cząc o Ziemię Świętą. Na Malcie Joanici stwo­rzyli pań­stwo zakonne, jak Krzyżacy w pół­nocno-wschod­niej Polsce. Panowali nad tą wyspą aż do 1788 r. Zakon skła­dał się głów­nie z Hiszpanów i Francuzów, a w mniej­szym stop­niu z Niemców, Anglików, Włochów i Portugalczyków. Jeden z zakon­ni­ków, Giulio di Giuliano de’ Medici, został ryce­rzem Joanitów, bio­rąc udział w ich wal­kach z kor­sa­rzami na Morzu Śródziemnym. Stopniowo awan­so­wał, sta­jąc się prze­orem jed­nego z klasz­to­rów, następ­nie bisku­pem zakon­nym, a w końcu – Wielkim Mistrzem Joanitów. W 1513 r. został arcy­bi­sku­pem Florencji, w 1517 r. kar­dy­na­łem, a w 1523 r. wybrano go na papieża. Przyjął imię Klemens VII. I tak były rycerz, żoł­nierz, zakon­nik Kawalerów Maltańskich, został papie­żem…
Latem 1565 r. Maltę napa­dło Imperium Osmańskie (Turcja) w odwe­cie za ataki Kawalerów Maltańskich na turec­kie statki pły­wa­jące po Morzu Śródziemnym. Joanici, wypę­dzeni wcze­śniej z Rodos, „odwdzię­czali” się Turkom przej­mu­jąc siłą ich statki i łupiąc je z cen­nego towaru. Turcja w odwe­cie wysłała znaczne siły, które wylą­do­wały na Malcie i po cięż­kich wal­kach okrą­żyły główne osie­dle zakon­ni­ków, poło­żone przy Wielkim Porcie. Joanici pod wodzą swo­jego sław­nego Wielkiego Mistrza, Jeana de la Valette, zdo­łali się obro­nić; wojna ta znana jest jako Wielkie Oblężenie Malty. Dlatego wła­śnie cza­sem histo­rycy opi­sują wyda­rze­nia z lat 1940 – 1942 jako „dru­gie wiel­kie oblę­że­nie Malty”. Na pamiątkę odważ­nego dowo­dze­nia osie­dle przy Wielkim Porcie nazwano Valletta. Dziś jest to sto­lica Malty i jej naj­więk­sze mia­sto.
Joanici prze­trwali na wyspie do 1798 r. Wówczas to fran­cu­ska flota pły­nąca na wschód, by doko­nać inwa­zji na Egipt, wysa­dziła na Malcie nie­wielki desant, anek­tu­jąc ją. Jednak już w 1800 r. Wielka Brytania odbiła Maltę i objęła ją opieką w imie­niu Królestwa Sycylii, a w 1814 r., w wyniku odpo­wied­nich poro­zu­mień, Malta stała się kolo­nią bry­tyj­ską. Pozostała nią do 1964 r., kiedy to Wielka Brytania przy­znała Malcie nie­pod­le­głość. Wielka Brytania nadal utrzy­my­wała na wyspie bazę mor­ską i bazę lot­ni­czą – aż do 1979 r. Od tam­tej pory Malta jest neu­tral­nym pań­stwem. Od 2004 r. należy do Unii Europejskiej.

Malta przed II wojną świa­tową

W okre­sie I wojny świa­to­wej Malta była bar­dzo ważną bazą mor­ską, umoż­li­wia­jącą utrzy­my­wa­nie floty, która blo­ko­wała flotę Austro-Węgier na Adriatyku, nie pozwa­la­jąc jej wyjść z odsie­czą Turkom na Bliskim Wschodzie. W powo­jen­nych pla­nach bry­tyj­skich Malta rów­nież odgry­wała ważną rolę jako baza mor­ska. Była jedną z trzech głów­nych baz Royal Navy na Morzu Śródziemnym, obok Gibraltaru i Aleksandrii, jako jedyna leżała jed­nak w samym cen­trum, a nie na pery­fe­riach tego akwenu.

  • Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE