Niespełniona miłość do Europy: Turcja w cza­sach II wojny świa­to­wej

Jesien 1936 r., lotnisko Okecie, Warszawa: pierwsze samoloty mysliwskie PZL-24C w tureckich barwach. Zakupy mysliwcow tego typu w Polsce byly udane, ale produkcja w Turcji napotkala wiele trudnosci.

Jesien 1936 r., lot­ni­sko Okecie, Warszawa: pierw­sze samo­loty mysliw­skie PZL-24C w turec­kich bar­wach. Zakupy mysliw­cow tego typu w Polsce byly udane, ale pro­duk­cja w Turcji napo­tkala wiele trud­no­sci.

Turcja ucho­dzi za pań­stwo, które było neu­tralne w cza­sach II wojny świa­to­wej, a nawet wię­cej – za cichego sprzy­mie­rzeńca III Rzeszy. Taki obraz wynika jed­nak z per­spek­tywy sowiec­kiej. Perspektywy nie­wła­ści­wej i kłam­li­wej. Turcja była bowiem pań­stwem życz­li­wie nasta­wio­nym do sprawy alian­tów; pań­stwem zwią­za­nym soju­szami z Francją i Wielką Brytanią; pań­stwem, które wypo­wie­działo wojnę Niemcom.

Nowoczesna Turcja rodziła się w bólach przez pięt­na­ście lat, od 1908 do 1923 r. Jej przod­kiem było Imperium Osmańskie, uni­wer­salna monar­chia wszyst­kich muzuł­ma­nów, w któ­rej władcy mieli turec­kie pocho­dze­nie, doku­menty spi­sy­wano po arab­sku, a języ­kiem poezji był per­ski. Sułtan był rów­no­cze­śnie kali­fem, przy­wódcą reli­gij­nym islamu. Tereny pod­le­głe Imperium Osmańskiemu roz­cią­gały się od Oceanu Indyjskiego po Atlantyk, od Sudanu po Karpaty.
W 1908 r. mło­dzi ofi­ce­ro­wie i urzęd­nicy – znani jako ruch mło­do­tu­recki – prze­pro­wa­dzili rewo­lu­cję, doma­ga­jąc się wpro­wa­dze­nia libe­ral­nej kon­sty­tu­cji. Prestiż pań­stwa został zachwiany, z czego sko­rzy­stali sąsie­dzi. W 1908 r. Austro-Węgry anek­to­wały Bośnię i Hercegowinę, w 1911 r. Włochy zajęły Trypolitanię (Libię), w 1912 r. nie­pod­le­głość ogło­siła Albania, w 1913 r. sprzy­mie­rzeni Serbowie, Czarnogórcy, Grecy i Bułgarzy zajęli nie­mal wszyst­kie euro­pej­skie posia­dło­ści Osmanów. W 1914 r. Imperium Osmańskie opo­wie­działo się po stro­nie państw cen­tral­nych i zostało zaata­ko­wane ze wszyst­kich stron: Rosjanie prze­szli przez Kaukaz, Brytyjczycy wylą­do­wali w Iraku i wsparli całą serię arab­skich powstań anty­suł­tań­skich, od Jemenu po Syrię.
10 sierp­nia 1920 r., w pod­pa­ry­skim Sevres, Imperium Osmańskiemu narzu­cono trak­tat poko­jowy, ogra­ni­cza­jący to pań­stwo do ziem zamiesz­ka­łych wyłącz­nie przez Turków. Kraje arab­skie stały się samo­dziel­nymi pań­stwami – acz­kol­wiek pod pro­tek­to­ra­tem Brytyjczyków i Francuzów. Na wscho­dzie zapo­wie­dziano powsta­nie Wielkiej Armenii i Kurdystanu. Na zacho­dzie ostat­nią pro­win­cję euro­pej­ską Osmanów – Trację – prze­ka­zano Grecji, a Turkom pozo­sta­wiono jedy­nie mia­sto Konstantynopol. Traktat został raty­fi­ko­wany przez stary par­la­ment osmań­ski, nato­miast odrzu­ciło go nowe zgro­ma­dze­nie naro­dowe, zebrane w samym środku kraju, z daleka od wszel­kich zagro­żeń – w Ankarze.
Na czele Turków odrzu­ca­ją­cych dyk­tat mocarstw euro­pej­skich – i suł­tana – sta­nął gene­rał Mustafa Kemal. Zdołał poko­nać zarówno woj­ska wierne suł­ta­nowi, izo­lo­wać siły oku­pa­cyjne Ententy, a przede wszyst­kim roz­bić Ormian i Greków oraz zachę­cić Kurdów do nie­po­rzu­ca­nia pań­stwa turec­kiego. W decy­du­ją­cej bitwie pod İnönü udało się ode­przeć Greków pró­bu­ją­cych zająć Ankarę, do któ­rej prze­nie­siono sto­licę pań­stwa. Dowodził tam Mustafa İsmet, któ­remu póź­niej nadano przy­do­mek İnönü – będzie on dru­gim pre­zy­den­tem Turcji. Pierwszym pre­zy­den­tem został Mustafa Kemal, któ­remu nadano przy­do­mek Atatürk – ojciec Turków.
Atatürk i jego współ­pra­cow­nicy posta­no­wili zbu­do­wać cał­ko­wi­cie nowe pań­stwo. 29 paź­dzier­nika 1923 r. par­la­ment pro­kla­mo­wał Republikę Turcji, kilka mie­sięcy wcze­śniej pod­pi­sano w Lozannie trak­tat poko­jowy z pań­stwami Ententy. Nowa Turcja była suwe­renna, ale ogra­ni­czona do ziem etnicz­nie turec­kich. Republika była pań­stwem świec­kim: oddzie­lono reli­gię od pań­stwa, roz­wią­zano szkoły i brac­twa reli­gijne, alfa­bet arab­ski zastą­piono łaciń­skim, a tra­dy­cyjne prawo – pra­wem euro­pej­skim. Były to bar­dzo daleko idące zmiany, na które spo­łe­czeń­stwo patrzyło raczej nie­chęt­nie, ale musiało się im pod­dać: Atatürk i jego zwo­len­nicy nie przej­mo­wali się wolą więk­szo­ści, lek­ce­wa­żąc zasady demo­kra­cji i czę­sto posił­ku­jąc się woj­skiem i poli­cją (tak jest zresztą w Turcji do dziś). Zasadami poli­tyki pań­stwo­wej były repu­bli­ka­nizm, nacjo­na­lizm, rewo­lu­cjo­nizm, eta­tyzm, ludo­wość, laicyzm. Nowa Turcja była pań­stwem postę­po­wym, dość lewi­co­wym – jej pierw­szym sojusz­ni­kiem była bol­sze­wicka Rosja, a plan pię­cio­letni z lat 1930 – 1935 był w dużej mie­rze reali­zo­wany za moskiew­skie kre­dyty.

Republika Turcji…

Po śmierci Atatürka w listo­pa­dzie 1938 r. pre­zy­den­tem repu­bliki został İsmet İnönü. Jego pań­stwo było dwa razy więk­sze niż Rzeczpospolita Polska i miało ponad 760 000 km² powierzchni. Ludności było jed­nak dwa­kroć mniej – około 17 000 000. Dzisiaj lud­ność Turcji jest dwa­kroć licz­niej­sza od lud­no­ści Polski i wynosi nie­mal 80 milio­nów oby­wa­teli. Ten gwał­towny wzrost wyni­kał przede wszyst­kim z poprawy warun­ków zdro­wot­nych, która w Turcji nastą­piła dopiero w dru­giej poło­wie XX wieku, czyli o kil­ka­dzie­siąt lat póź­niej niż w więk­szo­ści państw euro­pej­skich.
Teoretycznie Republika Turcji była pań­stwem jed­nego narodu – Turków, w prak­tyce sprawa była bar­dziej skom­pli­ko­wana. Ze względu na mocar­stwową prze­szłość Imperium Osmańskiego bar­dzo liczne – szcze­gól­nie w kosmo­po­li­tycz­nym Konstantynopolu, zwa­nym od 1930 r. Istambułem – były mniej­szo­ści naro­dowe Ormian, Greków i Żydów. Ormian eks­ter­mi­no­wano w cza­sie I wojny świa­to­wej. Większość Greków opu­ściła Turcję w ramach wymiany lud­no­ści prze­pro­wa­dzo­nej po 1923 r. Żydów nato­miast zachę­cano do emi­gra­cji, podob­nie zresztą jak i Greków oraz Ormian. „Zachęty” miały zarówno cha­rak­ter oddolny, np. zamieszki i pogromy, jak i urzę­dowy – np. gdy rząd nakła­dał nad­zwy­czajne podatki, lud­ność muzuł­mań­ska mogła pła­cić je w ratach, lud­ność nie­mu­zuł­mań­ska musiała pła­cić w jed­nej tran­szy.
Najliczniejszą mniej­szość w Turcji sta­no­wili Kurdowie. Byli oni lojal­nymi pod­da­nymi suł­tana i wier­nymi żoł­nie­rzami wojny o nie­pod­le­głość. Niepodległe pań­stwo kur­dyj­skie nie powstało po I woj­nie świa­to­wej głów­nie dla­tego, że wielu Kurdów nie chciało takiej zmiany i wolało „po sta­remu” żyć w Turcji. W cza­sie wojny o nie­pod­le­głość Mustafa Kemal zachę­cał Kurdów do lojal­no­ści, dając im zatrud­nie­nie w armii i obie­cu­jąc przy­wi­leje. To głów­nie kur­dyj­scy żoł­nie­rze zade­cy­do­wali o suk­ce­sach armii Mustafy Kemala. Co wię­cej, rewolty Kurdów w (bry­tyj­skim) Iraku oraz (fran­cu­skiej) Syrii toczyły się rów­nież pod hasłami zjed­no­cze­nia z Turcją.

  • Tymoteusz Pawłowski

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE