Muzeum Tajnej Imigracji i Marynarki Wojennej w Hajfie

MiO_spec_1_2016_MUZEUM
Leżąca w pół­noc­nym Izraelu Hajfa jest nie tylko trze­cim co do wiel­ko­ści mia­stem kraju – ma około 270 tys. miesz­kań­ców, zaś okręg metro­po­li­talny jakieś 700 tys. – i waż­nym por­tem mor­skim, ale rów­nież naj­więk­szą izra­el­ską bazą mor­ską. Ten ostatni ele­ment wyja­śnia dla­czego wła­śnie tam znaj­duje się muzeum woj­skowe, noszące ofi­cjal­nie nazwę Muzeum Tajnej Imigracji i Marynarki Wojennej.

Owe nie­ty­powe miano wynika wprost z genezy izra­el­skich sił mor­skich, które swego rodo­wodu upa­trują w działa‑ niach podej­mo­wa­nych przed II wojną świa­tową, w jej trak­cie oraz mię­dzy zakoń­cze­niem kon­fliktu glo­bal­nego a pro­kla­mo­wa­niem pań­stwa, ukie­run­ko­wa­nych zaś na nie­le­galny (z punktu widze­nia dzier­żą­cych man­dat Brytyjczyków) prze­rzut Żydów do Palestyny. Ponieważ jest to zagad­nie­nie w Polsce pra­wie cał­ko­wi­cie nie­znane warto mu poświę­cić nieco uwagi.

Tajna imi­gra­cja i początki izra­el­skiej floty

Zamysł zor­ga­ni­zo­wa­nie imi­gra­cji Żydów na tery­to­rium Mandatu Palestyńskiego z pomi­nię­ciem pro­ce­dur bry­tyj­skich naro­dził się w poło­wie lat trzy­dzie­stych XX w. Była to reak­cja śro­do­wisk syjo­ni­stycz­nych na poja­wia­jące się w poli­tyce bry­tyj­skiej nie­kon­se­kwen­cje w odnie­sie­niu do pro­blemu napływu nowych imi­gran­tów z dia­spory oraz podej­rze­nia, że w miarę pogar­sza­nia się sytu­acji w Europie Londyn poświęci imi­gra­cję żydow­ską w imię utrzy­ma­nia popraw­nych sto­sun­ków z Arabami. Przewidywania te oka­zały się praw­dziwe. 17 kwiet­nia 1939 r. Brytyjczycy ogło­sili „Białą Księgę”, z któ­rej zapi­sów wyni­kało, że w ciągu kolej­nych 5 lat na tery­to­rium man­da­towe miało prawo przy­być tylko 75 tys. żydow­skich imi­gran­tów. W odpo­wie­dzi syjo­ni­ści nasi­lili akcję imi­gra­cyjną. Wybuch II wojny świa­to­wej nie zmie­nił poli­tyki Albionu. Doprowadziło to, mię­dzy innymi do tra­ge­dii, w któ­rych główną rolę ode­grały statki Patria i Struma.

Patria była około 26‑letnim fran­cu­skim stat­kiem pasa­żer­skim (zbud. 1914, 11 885 BRT, Fabre Line z Marsylii), na który za‑ okrę­to­wano 1904 Żydów zatrzy­ma­nych wcze­śniej na trzech żeglu­ją­cych z rumuń­skiej Tulczy jed­nost­kach Atlantic, Pacific i Milos. Brytyjczycy zamie­rzali depor­to­wać ich na Mauritius. By uda­rem­nić to Hagana, żydow­ska orga­ni­za­cja bojowa, prze­pro­wa­dziła na statku sabo­taż mający na celu uczy­nie­nie go nie­zdol­nym do żeglugi. Efekt prze­szedł jed­nak ocze­ki­wa­nia spraw­ców. Po eks­plo­zji prze­my­co­nego na pokład ładunku wybu­cho­wego Patria zato­nęła 25 listo­pada 1940 r. na redzie Hajfy wraz z 269 oso­bami (zgi­nęło 219 Żydów i 50 pil­nu­ją­cych ich bry­tyj­skich żołnierzy).

Z kolei Struma była pod­no­szącą ban­derę panam­ską buł­gar­ską barką zbu­do­waną w 1867 r., a słu­żącą pier­wot­nie do prze­wozu bydła. Została ona zaku­piona ze skła­dek człon­ków syjo­ni­stycz­nej orga­ni­za­cji Betar, któ­rych wsparła grupa zamoż­nych roda­ków pragną‑ cych za wszelką cenę pomóc wyje­chać z coraz bar­dziej nie­przy­ja­znej Żydom Rumunii. 12 grud­nia 1941 r. prze­cią­żona Struma, na pokła­dzie któ­rej znaj­do­wało się około 800 osób ruszyła ku Stambułowi. Tam, na sku­tek naci­sków admi­ni­stra­cji bry­tyj­skiej, nie tylko nie zezwo­lono jej pasa­że­rom zejść na ląd, ale zaka­zano wyj­ścia na Morze Śródziemne. Po 10 tygo­dniach impasu Turcy wymu­sili powrót statku na Morze Czarne, a ponie­waż miał on nie­sprawny sil­nik wyho­lo­wano go około 15 km od brzegu i porzu­cono. Na jego pokła­dzie znaj­do­wało się 768 osób, w tym ponad setka dzieci. 24 lutego 1942 r. dry­fu­jąca Struma wykryta została przez sowiecki okręt pod­wodny Szcz‑213. Mimo dobrej pogody jego dowódca, kpt. mar. Deneżko, skla­sy­fi­ko­wał sta­tek jako jed­nostkę wrogą i zato­pił ją tor­pedą. Z żydow­skich pasa­że­rów oca­lał tylko jeden (zmarł w 2014 r.).

Tajną imi­gra­cję zin­ten­sy­fi­ko­wano po zakoń­cze­niu II wojny świa­to­wej. Przybrała ona wów­czas cha­rak­ter nie­mal masowy. Jej ikoną stał się los statku Exodus. Jednostka ta zaku­piona została w 1945 r. w Stanach Zjednoczonych. Do początku 1947 dyplo­ma­cji bry­tyj­skiej uda­wało się jed­nak opóź­niać jej rejs do Europy. Kiedy wresz­cie Exodus wyszedł na morze i po wielu pery­pe­tiach zwią­za­nych z poko­ny­wa­niem roz‑ maitych prze­szkód mno­żo­nych przez Brytyjczyków dotarł z imi­gran­tami w pobliże Hajfy i został 18 lipca zajęty przez Royal Navy.

  • Krzysztof Kubiak

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE