Marynarska twier­dza Hel

Port wojenny w Helu, maj 1995 r.

Port wojenny w Helu, maj 1995 r.

Półwysep Helski był przez wiele lat nie­ro­ze­rwal­nie zwią­zany z histo­rią pol­skiej Marynarki Wojennej. Kiedyś trudno było sobie wyobra­zić ten kra­niec Polski bez mary­nar­skich mun­du­rów. A jed­nak. Dziś pusty port gości okręty nie­zmier­nie rzadko, a pobli­skie lasy poza nie­licz­nymi pozo­sta­wio­nymi jesz­cze maga­zy­nami nie kryją już prak­tycz­nie żad­nych tajem­nic woj­sko­wych.

Przywrócenie nor­mal­no­ści na Półwyspie Helskim w pierw­szych dniach po zakoń­cze­niu wojny było bar­dzo trudne. Wiosną 1945 r. na tere­nach od Helu do Władysławowa prze­by­wało według róż­nych sza­cun­ków nawet bli­sko 400 tys. Niemców, cywi­lów i żoł­nie­rzy. Ewakuacja drogą mor­ską do por­tów w Niemczech i Danii trwała do 9 maja. Pozostało jed­nak około 40 – 60 tys. ludzi, któ­rzy dostali się do radziec­kiej nie­woli.

Skromne początki Po utwo­rze­niu Dowództwa MW

w dniu 7 lipca 1945 r. jesz­cze w tym samym mie­siącu na pół­wy­spie poja­wił się pol­ski zespół inspek­cyjny (w doku­men­tach jest nazy­wany jako Oddział Detaszowany), któ­rego głów­nym zada­niem było zorien­to­wa­nie się w sta­nie ogól­nym obiek­tów woj­sko­wych oraz zin­wen­ta­ry­zo­wa­nie wszel­kiego przy­dat­nego mie­nia na tere­nie przed­wo­jen­nego Rejonu Umocnionego, tj. od Juraty do Helu. W gru­pie tej zna­lazł się m.in. kpt. mar. Wacław Krzywiec, i to on z datą 26 lipca spo­rzą­dził na otrzy­mane ustne pole­ce­nie pierw­sze raporty i spisy. Generalnie jed­nak przez ponad rok od zakoń­cze­nia wojny na pół­wy­spie domi­no­wała obec­ność jed­no­stek Armii Czerwonej. Ostatnie zwarte oddziały radziec­kie opu­ściły pół­wy­sep w 1948 r.
Formalnie obec­ność mor­skiego rodzaju sił zbroj­nych na Helu po II woj­nie świa­to­wej roz­po­częła się wraz z utwo­rze­niem na mocy roz­kazu Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego (NDWP) nr 084/Org. z 25 maja 1946 r. Komendy Półwyspu Hel na eta­cie 3555. Rozkazem taj­nym dowódcy MW nr 31 z 6 wrze­śnia 1946 r. otrzy­mała ona numer JW5027. Z kolei roz­ka­zem NDWP nr 0125/Org.
z 9 sierp­nia 1946 r. sfor­mo­wana została Samodzielna Kompania Wartownicza MW na eta­cie 3040. Zadaniem tych pod­od­dzia­łów było obję­cie ochroną obiek­tów na cyplu pół­wy­spu i w rejo­nie portu wojen­nego. Rok póź­niej roz­ka­zem mini­stra ON nr 0155/Org. z 28 maja 1947 r. Komenda Półwyspu Hel została prze­for­mo­wana na etat 3574, w skład któ­rego włą­czono rów­nież kom­pa­nię war­tow­ni­czą. Była to jed­nostka czy­sto admi­ni­stra­cyjna, a jej komen­dant, pod­le­ga­jący bez­po­śred­nio dowódcy MW miał za zada­nie zabez­pie­czać funk­cjo­no­wa­nie wszyst­kich innych mary­nar­skich pod­od­dzia­łów na pół­wy­spie. W kolej­nych latach na tere­nach nad­zo­ro­wa­nych przez Marynarkę Wojenną przy­by­wało obiek­tów o zna­cze­niu obron­nym, które wyma­gały odpo­wied­niego nad­zoru
i ochrony. Dlatego też zna­cze­nie Komendy, jed­nostki nie­po­zor­nej, o nie­bo­jo­wym cha­rak­te­rze, było mimo wszystko bar­dzo duże. Na mocy roz­kazu dowódcy MW nr 043/Org. z 21 grud­nia 1950 r. komenda została prze­nie­siona na etat 35146, jed­no­cze­śnie odtwo­rzono na oddziel­nym eta­cie 35147 pod­po­rząd­ko­waną komen­dan­towi 24. Kompanię Wartowniczą. Ostatniego prze­for­mo­wa­nia doko­nano na mocy roz­kazu dowódcy MW nr 019/Org. z 23 kwiet­nia 1953 r. (na etat 35219). Rozkazem dowódcy MW nr 017/Org. z 29 kwiet­nia 1954 r. Komendę Półwyspu Hel roz­for­mo­wano, a w jej miej­sce sfor­mo­wano Komendę Garnizonu Półwyspu Hel (na eta­cie 35271), z któ­rej roz­ka­zem dowódcy MW nr 030/Org. z 30 czerwca 1953 r. wydzie­lono 24. Kompanię Wartowniczą z eta­tem 980.

Na lądzie do 1965 r.

W pierw­szej deka­dzie po zakoń­cze­niu wojny hel­ską jed­nostką o naj­więk­szej war­to­ści bojo­wej była utwo­rzona bate­ria arty­le­rii nad­brzeż­nej. Początkowo liczono, że na sta­no­wi­skach przed­wo­jen­nej bate­rii cyplo­wej uda się uru­cho­mić pozba­wione zam­ków ory­gi­nalne armaty Boforsa kal. 152 mm, jed­nak zaini­cjo­wane w 1947 r. roz­mowy ze Szwedami nie przy­nio­sły ocze­ki­wa­nych rezul­ta­tów. Dodatkowo, gdy ze względu na trud­no­ści tere­nowe zre­zy­gno­wano z budowy bate­rii na Westerplatte zapa­dła decy­zja, aby pla­no­wane dla niej radziec­kie armaty kal. 130 mm umie­ścić wła­śnie na hel­skim cyplu. Montaż dział prze­pro­wa­dzono pod koniec marca 1949 r., a strze­la­nie tak­tyczne w lipcu tego samego roku. Tym samym bate­ria oka­zała się gotowa do peł­nie­nia nor­mal­nej służby, choć jej obsada tra­fiła na Hel już w kwiet­niu 1948 r. Początkowo bate­ria była czę­ścią 31. Dywizjonu Artylerii Nadbrzeżnej, który jed­nak roz­ka­zem dowódcy MW nr 034/Org. z 19 paź­dzier­nika 1950 r. roz­for­mo­wano i podzie­lono m.in. na samo­dziel­nie funk­cjo­nu­jące bate­rie. Na hel­skim cyplu sfor­mo­wano 13. Baterię Artylerii Stałej (JW1234) na eta­cie 35129, którą pod­po­rząd­ko­wano sze­fowi Artylerii Nadbrzeżnej. Rozkazem dowódcy MW nr 019/Org. z 23 kwiet­nia 1953 r. prze­for­mo­wano ją na etat 35221, a zarzą­dze­niem szefa Sztabu Generalnego WP (SGWP) nr 0025/Oper. z 3 marca 1955 r. zmie­niono numer na JW4572. Z dniem 1 paź­dzier­nika 1955 r. 13.BAS pod­po­rząd­ko­wano dowódcy 32. Dywizjonu Artylerii Nadbrzeżnej. Po nie­ca­łych dwóch latach z dniem 1 wrze­śnia 1957 r. dywi­zjon roz­for­mo­wano, a bate­ria wró­ciła w pod­po­rząd­ko­wa­nie dowódcy Artylerii Nadbrzeżnej. Była już wtedy (na mocy roz­kazu dowódcy MW nr 049/Org. z 26 listo­pada 1956 r.) jed­nostką ska­dro­waną na eta­cie 35312.
Na Helu w ramach roz­bu­dowy sys­temu obrony wybrzeża utwo­rzono jesz­cze dwie bate­rie arty­le­rii. 3.BAS (JW3436) we wsi Bór (dziś pół­nocno-zachod­nia część mia­sta Hel) sfor­mo­wano w ter­mi­nie do 30 listo­pada 1955 r. na pod­sta­wie roz­kazu dowódcy MW nr 046/Org.
z 8 paź­dzier­nika 1955 r. Otrzymała ona etat 35289 o sta­nie 182 woj­sko­wych i 1 pra­cow­nik cywilny. Jeszcze w paź­dzier­niku 1954 r. przy­były trans­por­tem kole­jo­wym przez Żurawicę armaty typu MU-2-IIs kal. 152 mm, jed­nak ich mon­taż odbył się dopiero rok póź­niej. Faktycznie bate­ria osią­gnęła goto­wość dopiero pod koniec 1956 r., a ostat­nie obiekty odda­wano po zbu­do­wa­niu nawet 3 lata póź­niej. Zakładano, że w razie potrzeby obsługa bate­rii będzie mogła nawią­zać walkę z krą­żow­ni­kami poten­cjal­nego nie­przy­ja­ciela, miała też bro­nić od pół­nocy wej­ścia do Zatoki Gdańskiej i sta­no­wić ochronę dla ewen­tu­al­nych obron­nych zagród mino­wych. Od 1 kwiet­nia 1956 r. weszła ona na krótko w skład 32.DAN.
Z kolei 27.BAS z arma­tami typu B-34U kal. 100 mm powstała na hel­skim cyplu w bez­po­śred­niej bli­sko­ści 13.BAS, jed­nak sek­tory ostrzału z jej sta­no­wisk ognio­wych obej­mo­wały przede wszyst­kim wody Zatoki Gdańskiej. Została sfor­mo­wana na pod­sta­wie roz­kazu dowódcy MW nr 05/Org. z 2 lutego 1957 r. jako JW4444 na eta­cie 35329.

  • Robert Rochowicz

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE