Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej w Polsce

Lotnisko Mokotowskie. Przekazanie 123 samolotów, ufundowanych przez społeczeństwo, za pośrednictwem Komitetu Żwirki i Wigury LOPP; 26 września 1937 r.Lotnisko Mokotowskie. Przekazanie 123 samolotów, ufundowanych przez społeczeństwo, za pośrednictwem Komitetu Żwirki i Wigury LOPP; 26 września 1937 r.

Lotnisko Mokotowskie. Przekazanie 123 samo­lo­tów, ufun­do­wa­nych przez spo­łe­czeń­stwo, za pośred­nic­twem Komitetu Żwirki i Wigury LOPP; 26 wrze­śnia 1937 r.

W okre­sie mię­dzy­wo­jen­nym, a ści­ślej od 4 sierp­nia 1923 r. do początku wrze­śnia 1939 r., dzia­łała w Polsce Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP), nosząca przez pierw­sze trzy lata nazwę Ligi Obrony Powietrznej Państwa. Pod wzglę­dem liczby człon­ków, zakresu dzia­ła­nia i osią­gnięć była naj­więk­szą orga­ni­za­cją spo­łeczną w Polsce. Zajmowała się roz­wo­jem pol­skiego lot­nic­twa cywil­nego we wszyst­kich jego dzie­dzi­nach oraz przy­go­to­wa­niem lud­no­ści cywil­nej do obrony prze­ciw­lot­ni­czo-gazo­wej. Jako insty­tu­cja opie­rała swoje dzia­ła­nie na skład­kach oby­wa­teli i była zwią­zana z pań­stwo­wymi wła­dzami admi­ni­stra­cyj­nymi i woj­sko­wymi.

W cza­sie pierw­szej wojny świa­to­wej zostały użyte dwa nowe rodzaje broni: lot­nic­two i gazy bojowe. Ich poja­wie­nie zre­wo­lu­cjo­ni­zo­wało spo­sób pro­wa­dze­nia dzia­łań zbroj­nych. Lotnictwo wobec począt­kowo sła­bego roz­woju broni prze­ciw­lot­ni­czej, mogło bez­kar­nie wyko­ny­wać naloty na dale­kie zaple­cza wroga i ata­ko­wać sku­pi­ska żoł­nie­rzy oraz lud­no­ści cywil­nej. Natomiast broń che­miczna, przed którą można było się czę­ściowo bro­nić przy uży­ciu masek prze­ciw­ga­zo­wych, powo­do­wała opa­rze­nia i śmier­cio­no­śne zatru­cia. Ponadto, wzrost zasięgu samo­lo­tów i ich udźwigu stwo­rzył warunki napadu che­micz­nego nie tylko na woj­ska wal­czące na linii frontu, ale także na obiekty poło­żone w głębi tery­to­rium prze­ciw­nika.
Wnioski wypły­wa­jące z udziału lot­nic­twa i broni che­micz­nej oraz ich powo­jenny roz­wój wska­zy­wały na potrzebę zor­ga­ni­zo­wa­nia obrony przed ich skut­kami. Rozbudowa lot­nic­twa bojo­wego była domeną władz woj­sko­wych, ale akcja popu­la­ry­za­cyjna i opra­co­wa­nie zasad samo­obrony sta­wało się obo­wiąz­kiem spo­łe­czeń­stwa i nale­żało je powie­rzyć wła­dzom cywil­nym. Jednak ze względu na uwa­run­ko­wa­nia finan­sowe nie można było w pełni reali­zo­wać dużych inwe­sty­cji zarówno w roz­wój lot­nic­twa jak i obronę prze­ciw­che­miczną, a także przy­go­to­wa­nie lud­no­ści do prze­ciw­dzia­ła­nia jego skut­kom.
Społeczeństwo pol­skie widziało ten pro­blem, na równi z dowód­cami woj­sko­wymi i wła­dzami pań­stwo­wymi. Wynikiem sta­rań lud­no­ści została powo­łana we wrze­śniu 1922 r. orga­ni­za­cja o nazwie Obywatelski Komitet Obrony Przeciwgazowej (OKOP), a jed­nym z zało­ży­cieli był prof. Ignacy Mościcki, póź­niej­szy pre­zy­dent RP. Dwa lata póź­niej Komitet prze­kształ­cił się w Towarzystwo Obrony Przeciwgazowej (TOP).
Myśl utwo­rze­nia orga­ni­za­cji dzia­ła­ją­cej na rzecz lot­nic­twa zro­dziła się w Aeroklubie RP na początku 1922 r. Koncepcja jej funk­cjo­no­wa­nia powstała w gru­pie dzia­ła­czy, a nazwę jako Liga Obrony Powietrznej Państwa zapro­po­no­wał znany pisarz Andrzej Strug. Powołanie Ligi zostało osta­tecz­nie uchwa­lone na wal­nym zebra­niu Aeroklubu RP w dniu 12 grud­nia 1922 r. Władze pań­stwowe z początku odnio­sły się do tej ini­cja­tywy scep­tycz­nie, ale w nie­dłu­gim cza­sie opi­nie ule­gły zmia­nie. Wiosną 1923 r. zawią­zał się komi­tet orga­ni­za­cyjny LOPP, któ­rego zada­niem było opra­co­wa­nie sta­tutu i przy­go­to­wa­nie zarysu pro­gra­mo­wego, a także pozy­ska­nie osób do dzia­łal­no­ści pro­pa­gan­dowo-orga­ni­za­cyj­nej.
22 maja 1923 r. na ogól­nym zgro­ma­dze­niu dele­ga­tów zało­ży­cieli został przy­jęty sta­tut Ligi Obrony Powietrznej Państwa, a dzień póź­niej 23 maja zatwier­dzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (poz. reje­stru 898). Miesiąc póź­niej, na następ­nym zgro­ma­dze­niu, pod­jęto decy­zję o struk­tu­rze orga­ni­za­cyj­nej, a 4 sierp­nia ukon­sty­tu­owały się pierw­sze wła­dze LOPP: Rada Główna, Zarząd Główny i Główna Komisja Rewizyjna. Na czele Rady Głównej sta­nął pre­zes Aeroklubu RP – Stanisław Osiecki; pre­ze­sem Zarządu Głównego został Zygmunt Jastrzębski, a Sekretarzem Generalnym – January Grzędziński.

Statut LOPP

Przyjęty w maju 1923 r. sta­tut okre­ślał, że celem LOPP jest popie­ra­nie roz­woju lot­nic­twa pol­skiego we wszyst­kich for­mach dzia­łal­no­ści. Dla jego osią­gnię­cia Liga: roz­wija pro­pa­gandę lot­nic­twa; popiera rodzimą myśl lot­ni­czą; buduje lot­ni­ska; szkoli pilo­tów i mecha­ni­ków oraz orga­ni­zuje sport lot­ni­czy (art. 3). Statut okre­ślał też prawa i obo­wiązki człon­ków, przy czym w arty­kule 4 posta­na­wiał, że człon­kiem LOPP może zostać oby­wa­tel Polski lub insty­tu­cja. Określał też uwa­run­ko­wa­nia finan­sowe stwier­dza­jąc, że fun­du­sze orga­ni­za­cji pocho­dzą z: wpi­so­wego i skła­dek człon­kow­skich, daro­wizn, sub­wen­cji oraz docho­dów z orga­ni­zo­wa­nych imprez i dzia­łal­no­ści wydaw­ni­czej.
Działalność LOPP miała cha­rak­ter spo­łeczny. Etatowe biura z mało licz­nym per­so­ne­lem posia­dały jedy­nie komi­tety woje­wódz­kie i Zarząd Główny. Pierwszy komi­tet woje­wódzki powstał w Poznaniu we wrze­śniu 1923 r., a kilka tygo­dni póź­niej w Toruniu i Lublinie. Pod koniec 1924 r. komi­tety dzia­łały we wszyst­kich woje­wódz­twach, za wyjąt­kiem pole­skiego. Sposób powo­ły­wa­nia komi­te­tów był dość tra­dy­cyjny. Działacze wyszu­ki­wali wśród miesz­kań­ców ludzi cie­szą­cych się auto­ry­te­tem i mają­cych wpływ w miej­sco­wym śro­do­wi­sku. Powoływali komi­tety na czele któ­rych, w zależ­no­ści od struk­tury orga­ni­za­cyj­nej, zwy­kle sta­wał wójt lub woje­woda. Komitety kie­ro­wały do pod­le­głych zakła­dów pracy, urzę­dów i fabryk swo­ich przed­sta­wi­cieli, któ­rych zada­niem było wer­bo­wa­nie człon­ków. W podobny spo­sób powsta­wały koła, a głów­nym zada­niem ich kie­row­ni­ków było wer­bo­wa­nie człon­ków i zbie­ra­nie skła­dek.
Statutowym obo­wiąz­kiem człon­ków zrze­szo­nych w kołach było pła­ce­nie skła­dek, które w cało­ści prze­ka­zy­wane były do komi­te­tów powia­to­wych czy miej­skich. Komitet woje­wódzki gro­ma­dził fun­du­sze spły­wa­jące z pod­le­głych mu komó­rek z tego co naj­mniej połowę prze­ka­zy­wał Zarządowi Głównemu. Pozostałe środki finan­sowe mógł wydat­ko­wać na dzia­ła­nia lokalne, ale prze­wi­dziane w pre­li­mi­na­rzu budże­to­wym. Należy nad­mie­nić, że w poło­wie lat dwu­dzie­stych ub. wieku mie­sięczne składki człon­kow­skie wyno­siły: mło­dzież szkolna – 10 gr., a czło­nek zwy­czajny – 50 gr. Przewidziano rów­nież ist­nie­nie człon­ków doży­wot­nich (jed­no­ra­zowo 150 zł) i hono­ro­wych.

Działalność LOPP w latach 1923 – 1927

Pierwsze lata dzia­łal­no­ści Ligi Obrony Powietrznej Państwa były nakie­ro­wane na pozy­ski­wa­nie człon­ków w tere­nie i przed­się­wzię­cia orga­ni­za­cyjne reali­zo­wane przez kie­row­nic­two. Pod koniec 1924 r. odbył się I Zjazd z udzia­łem pre­ze­sów komi­te­tów woje­wódz­kich, któ­rego głów­nym celem było przy­go­to­wa­nie i zatwier­dze­nie pro­gramu dzia­ła­nia na naj­bliż­sze lata. Wytyczne pro­gra­mowe wyni­ka­jące z potrzeb lot­nic­twa przed­sta­wił Departament Żeglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych. Za prio­ry­te­towe uznano wów­czas budowę lot­nisk i han­ga­rów oraz szy­bo­wisk, a tereny na któ­rych powinny one powsta­wać wska­zy­wały wła­dze woj­skowe. Za pilne uznano utwo­rze­nie Instytutu Aerodynamicznego przy Politechnice Warszawskiej, a także pod­jęto decy­zję o szko­le­niu pilo­tów i mecha­ni­ków. Program ten uzy­skał pełną akcep­ta­cję Ogólnego Zgromadzenia i Zarządu Głównego LOPP, po czym komi­tety woje­wódz­kie przy­stą­piły do reali­za­cji zadań.
Do koor­dy­na­cji przed­się­wzięć lot­ni­sko­wych została powo­łana Komisja Budowy Lotnisk LOPP. W 1925 r. zaku­piono tereny pod budowę lot­nisk zlo­ka­li­zo­wa­nych koło Lwowa i Łodzi oraz w Katowicach; a w latach 1926 – 1927 niwe­lo­wano tereny pod przy­szłe lot­ni­ska w: Krakowie (Rakowice), Nowym Targu, Częstochowie i Warszawie (Okęcie). W pierw­szych latach dzia­łal­no­ści, Liga współ­fi­nan­so­wała rów­nież budowę: han­ga­rów i obiek­tów maga­zy­no­wych, warsz­ta­tów, sta­cji paliw, budyn­ków admi­ni­stra­cyj­nych i pomiesz­czeń dla per­so­nelu. Między innymi dzięki prze­ka­za­nym środ­kom finan­so­wym dokoń­czono zaczęte wcze­śniej budowy: han­garu w Łucku, budyn­ków tech­nicz­nych w 3 pułku lot­ni­czym w Poznaniu i uni­wer­sy­tec­kiej sta­cji aero­lo­gicz­nej w Wilnie.
Drugim waż­nym przed­się­wzię­ciem LOPP (po lot­ni­skach) było współ­fi­nan­so­wa­nie budowy Instytutu Aerodynamicznego przy Politechnice Warszawskiej. Jego budowę roz­po­częto w maju 1925 r., a zakoń­czono pod koniec 1927 r. Ogólny koszt wyniósł milion zło­tych, z tego 626 tys. sfi­nan­so­wał Zarząd Główny i komi­tety woje­wódz­kie LOPP. Instytut Aerodynamicznego stał się pla­cówką naukowo-badaw­czą warun­ku­jącą racjo­nalne pro­wa­dze­nie stu­diów z dzie­dziny aero­dy­na­miki oraz doświad­czalne spraw­dza­nie roz­wią­zań kon­struk­cyj­nych pro­jek­to­wa­nych samo­lo­tów. Był jed­nym z nie­wielu tego typu zakła­dów badaw­czych na świe­cie, a wypo­sa­że­niem i zakre­sem prac nale­żał do świa­to­wej czo­łówki. Pierwszy dyrek­to­rem został znany inży­nier hydro­me­cha­nik i aero­dy­na­mik prof. Czesław Witoszyński.
Ważnymi zre­ali­zo­wa­nymi przed­się­wzię­ciami była też dzia­łal­ność szko­le­niowa. W 1925 r. z ini­cja­tywy Ligi, przy poznań­skiej fabryce „Samolot”, tym­cza­sowo powstała szkoła pilo­tów cywil­nych. Szkolenie lot­ni­cze pro­wa­dzono na ośmiu samo­lo­tach, a koszty ich eks­plo­ata­cji pokry­wało lot­nic­two woj­skowe. Po pierw­szym kur­sie i wyszko­le­niu 46 pilo­tów, pod­jęto decy­zję o orga­ni­za­cji wła­snej szkoły lot­ni­czej. Pierwotnie miała ona powstać na lot­ni­sku w Łodzi, ale z uwagi na pro­blemy z dzier­żawą grun­tów odstą­piono od tego zamie­rze­nia. Nowa szkoła pilo­tów została więc zor­ga­ni­zo­wana w Sadkowie pod Radomiem. Po pod­ję­ciu dzia­łal­no­ści szko­le­nio­wej w 1929 r. radom­ska szkoła została prze­ka­zana pod nad­zór lot­nic­twa woj­sko­wego.
Rozwój kra­jo­wego prze­my­słu lot­ni­czego i potrzeby kadrowe skło­niły dzia­ła­czy LOPP do orga­ni­za­cji szkoły mecha­ni­ków lot­ni­czych. Na jej loka­li­za­cję z początku brano pod uwagę Bydgoszcz (przy Państwowej Szkole Przemysłowej) i Grudziądz (Państwowa Szkoła Budowy Maszyn i zaple­cze dydak­tyczne Wojskowej Szkoły Lotniczej). Jednak lep­sze warunki socjalno-bytowe i zaple­cze dydak­tyczne zde­cy­do­wały o jej loka­li­za­cji w Bydgoszczy. Została otwarta w stycz­niu 1926 r. i przyj­mo­wano do niej absol­wen­tów szkół rze­mieśl­ni­czych w wieku przed­po­bo­ro­wym. Program naucza­nia skła­da­jący się z 1200 godz. zajęć teo­re­tycz­nych i prak­tycz­nych reali­zo­wany był w ciągu 16 mie­sięcy.
Większe zapo­trze­bo­wa­nie na mecha­ni­ków lot­ni­czych skut­ko­wało decy­zją o budo­wie w 1927 r. wła­snego gma­chu szkoły. Ponieważ i ona nie zaspo­ka­jała rosną­cych potrzeb to do budowy kolej­nych przy­stą­piono we Lwowie i w Katowicach. Należy nad­mie­nić, że dzięki sta­ra­niom Zarządu Głównego LOPP absol­wenci szkół mecha­ni­ków lot­ni­czych korzy­stali ze skró­co­nego czasu służby woj­sko­wej i przy­spie­szo­nych awan­sów na pod­ofi­cera. Równolegle ze szko­łami dla mecha­ni­ków orga­ni­zo­wane były kursy na pomoc­ni­ków mecha­ni­ków lot­ni­czych. Były one pro­wa­dzone i finan­so­wane przez komi­tety woje­wódz­kie: Lwowski, Warszawski i Nowogródzki.
Ważną dzia­łal­no­ścią LOPP było też wspie­ra­nie roz­woju tech­nicz­nej wie­dzy lot­ni­czej. Fundowane były sty­pen­dia kra­jowe i zagra­niczne, które przy­zna­wano wyróż­nia­ją­cym się stu­den­tom Politechniki Warszawskiej i Lwowskiej. Ponadto, wspie­rano finan­sowo mło­dych zdol­nych kon­struk­to­rów lot­ni­czych. Wśród nich było m.in. trzech stu­den­tów Politechniki Warszawskiej (Rogalski, Wigura i Drzewiecki), któ­rzy w pod­zie­miach poli­tech­niki budo­wali pierw­sze pła­towce, znane od nazwisk twór­ców jako RWD. Od samego początku dzia­łal­no­ści Ligi krze­wiono ruch mode­lar­stwa wśród mło­dzieży szkol­nej. Głównie przy szko­łach powsta­wały koła mode­lar­skie liczące po kil­ku­dzie­się­ciu człon­ków (w 1927 r. było 98 kół liczą­cych około 1000 człon­ków). Modelarstwo lot­ni­cze było sze­roko pro­pa­go­wane w spe­cja­li­stycz­nych książ­kach i bro­szu­rach. Warszawski komi­tet sto­łeczny wydał w 1925 r. pod­ręcz­nik „Modelarstwo lot­ni­cze”, który zawie­rał
plany modeli lata­ją­cych.
Celem spo­pu­la­ry­zo­wa­nia idei i celów dzia­łal­no­ści LOPP w spo­łe­czeń­stwie, Zarząd Główny i komi­tety woje­wódz­kie pro­wa­dziły sze­roką akcję pro­pa­gan­dową. Imprezami maso­wymi o zasięgu ogól­no­pol­skim były doroczne Tygodnie Lotnicze, w któ­rych czynny udział brały orga­ni­za­cje spo­łeczne, mło­dzież oraz woj­sko.
W 1925 r. Liga Obrony Powietrznej Państwa liczyła 211,2 tys. człon­ków (224 komi­tety powia­towe i 2211 kół), a dwa lata póź­niej 249,1 tys. (265 komi­te­tów powia­to­wych, 2485 kół). Największą liczbę człon­ków zrze­szały komi­tety woje­wódz­kie: Stołeczny, Lwowski i Śląski, a naj­mniej­sze zain­te­re­so­wa­nie było w: Krakowskim, Śląsko-Dąbrowskim i Nowogródzkim. Budżet Ligi kształ­to­wał się nastę­pu­jąco: 1924 r. – 0,8 mln zł, 1925 r. – 2,4 mln, 1926 r. – 2,1 mln i 1927 r. – 2,5 mln zł.
W pierw­szych latach funk­cjo­no­wa­nia wystą­piły też nega­tywne zja­wi­ska w dzia­łal­no­ści Ligi. Zaistniały w 1926 r. chaos orga­ni­za­cyjny i nie­do­sta­teczna wewnętrzna kon­trola dopro­wa­dzały do nad­użyć finan­so­wych, co skut­ko­wało szko­dami w sfe­rze moral­nej. Ponadto, były nie­sna­ski mię­dzy człon­kami Zarządu Głównego, wyni­ka­jące z podej­mo­wa­nia przez nich nie­ra­cjo­nal­nych decy­zji. Między innymi Sekretarz Zarządu Głównego za samo­wolę w podej­mo­wa­niu decy­zji został zawie­szony, a następ­nie usu­nięty z władz sto­wa­rzy­sze­nia. Zwołany na początku lipca 1926 r. II Zjazd LOPP wybrał nowe wła­dze i wpro­wa­dził do sta­tutu poprawki pozwa­la­jące bar­dziej zak­ty­wi­zo­wać dzia­łal­ność komi­te­tów tere­no­wych. Miesiąc póź­niej 5 sierp­nia 1926 r. pre­zy­dent Rzeczypospolitej Polskiej prof. Ignacy Mościcki objął LOPP swoim patro­na­tem, a pod koniec roku w celu har­mo­nij­nego reali­zo­wa­nia pro­gramu powo­łano Komisję Polityki Lotniczej, na czele któ­rej sta­nął Minister Komunikacji Julian Eberhardt.
W 1927 r. Liga Obrony Powietrznej Państwa zapo­cząt­ko­wała ści­słą współ­pracę z Towarzystwem Obrony Przeciwgazowej, co miało w per­spek­ty­wie dopro­wa­dzić do połą­cze­nia obu orga­ni­za­cji.

Połączenie LOPP i TOP

Działacze LOPP i miło­śnicy lot­nic­twa odno­sili się nie­chęt­nie do pro­jektu połą­cze­nia obu orga­ni­za­cji. TOP swoją dzia­łal­no­ścią nie mogło zafa­scy­no­wać mło­dzieży, gdyż udział w pra­cach dru­żyn prze­ciw­ga­zo­wych i posłu­gi­wa­nie się maską ochronną przez mło­dych ludzi było mniej atrak­cyjne niż mieli przed sobą mode­la­rze, szy­bow­nicy czy też kur­sanci szkół pilo­tażu samo­lo­tów. Ponadto, oba­wiano się kon­se­kwen­cji zbyt ści­słych związ­ków z poli­cją i innymi podob­nymi służ­bami pań­stwo­wymi.
Przeciwko połą­cze­niu obu sto­wa­rzy­szeń wysu­wano też wiele argu­men­tów, a zwłasz­cza doty­czą­cych liczby człon­ków i docho­dów finan­so­wych. LOPP był już wów­czas orga­ni­za­cją roz­bu­do­waną liczącą ćwierć miliona człon­ków i rocz­nym budże­tem 2,5 mln zło­tych, pod­czas gdy TOP (powstał w dużej mie­rze z inspi­ra­cji władz pań­stwo­wych) miał zde­cy­do­wa­nie mniej­szą liczbę człon­ków i skromne środki finan­sowe. Jednak wszel­kie prze­ko­na­nia musiały ustą­pić wobec argu­mentu, że za połą­cze­niem obu sto­wa­rzy­szeń powinny prze­ma­wiać potrzeby obron­no­ści pań­stwa i bez­pie­czeń­stwo oby­wa­teli.
W poło­wie 1927 r. pod­czas spe­cjal­nie zwo­ła­nych ogól­nych zgro­ma­dzeń LOPP i TOP pod­jęto uchwały, które miały dopro­wa­dzić do ich połą­cze­nia. Wyłoniono dele­ga­tów i powo­łano komi­sje, z zada­niem przy­go­to­wa­nia przy­szłego pro­gramu dzia­ła­nia, sta­tutu i obsady per­so­nal­nej. 10 lutego 1928 r. nastą­piło połą­cze­nie obu sto­wa­rzy­szeń, które przy­jęło nazwę Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP). Na okres przej­ściowy wyło­niono pre­zy­dium Zarządu Głównego, które mało funk­cjo­no­wać do czasu wal­nego zgro­ma­dze­nia, a także zatwier­dzić decy­zję o połą­cze­niu. 25 i 26 maja 1928 r. odbyło się przed­mio­towe zgro­ma­dze­nie, które zatwier­dziło połą­cze­nie obu orga­ni­za­cji.
Na mocy sta­tutu celem sto­wa­rzy­sze­nia było: popie­ra­nie roz­woju lot­nic­twa we wszyst­kich dzie­dzi­nach; bada­nie i roz­wój środ­ków obrony che­micz­nej oraz przy­go­to­wa­nie lud­no­ści cywil­nej do obrony prze­ciw­lot­ni­czo-gazo­wej. W czę­ści doty­czą­cej pro­ble­ma­tyki gazo­wej dodat­kowo za ważne uznano: roz­wi­ja­nie prze­my­słu che­micz­nego; szko­le­nie spo­łe­czeń­stwa w zakre­sie obrony prze­ciw­ga­zo­wej wraz ze stwo­rze­niem wzor­co­wego ośrodka obrony prze­ciw­ga­zo­wej; a także zor­ga­ni­zo­wa­nie lokali dezyn­fek­cyj­nych, kąpie­lisk i odka­żalni.

  • Jerzy Liwiński

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE