JAS-39 Gripen

Pierwszy seryjny Gripen E dla szwedzkich Sił Powietrznych (nr ser. 396002; nr ewid. Flygvapnet 6002) został oblatany 30 listopada 2019 r. przez Henrika Wänsetha. Szwecja zamówiła 60 jednomiejscowych Gripenów E.

Pierwszy seryjny Gripen E dla szwedz­kich Sił Powietrznych (nr ser. 396002; nr ewid. Flygvapnet 6002) został obla­tany 30 listo­pada 2019 r. przez Henrika Wänsetha. Szwecja zamó­wiła 60 jed­no­miej­sco­wych Gripenów E.

Wielozadaniowy samo­lot bojowy Saab Gripen E/F (JAS-39E/F) sta­nowi trze­cią gene­ra­cję szwedz­kiego myśliwca, po wer­sjach JAS-39A/B i C/D. Obecnie jego pro­gram znaj­duje się w zaawan­so­wa­nej fazie prób, w któ­rej uczest­ni­czą demon­stra­tor, trzy pro­to­typy i dwa pierw­sze egzem­pla­rze seryjne. Jej celem jest uzy­ska­nie cer­ty­fi­katu dopusz­cze­nia do służby ope­ra­cyj­nej wer­sji jed­no­miej­sco­wej Gripen E. Trwa rów­nież pro­duk­cja seryjna samo­lo­tów dla pierw­szych użyt­kow­ni­ków – sił powietrz­nych Szwecji i Brazylii.

Program wie­lo­za­da­nio­wego samo­lotu bojo­wego JAS-39 Gripen został zaini­cjo­wany przez szwedzki rząd w 1978 r. Jego celem było zastą­pie­nie wszyst­kich star­szych typów samo­lo­tów myśliw­skich (Jakt), ude­rze­nio­wych (Attack) i roz­po­znaw­czych (Spaning) uży­wa­nych w szwedz­kich Siłach Powietrznych (Flygvapnet). W celu lep­szej koor­dy­na­cji prac pro­jek­to­wych i badaw­czo-roz­wo­jo­wych, a potem pro­duk­cji seryj­nej, pięć firm zaan­ga­żo­wa­nych w reali­za­cję pro­gramu – Saab-Scania, LM Ericsson, Volvo Flygmotor, SRA (Svenska Radioaktiebolaget) Communications i Förenade Fabriksverken (FFV) – utwo­rzyło w 1980 r. kon­sor­cjum Industrigruppen JAS. Dla samo­lotu przy­jęto układ śred­nio­płata z trój­kąt­nymi skrzy­dłami (delta) z usko­kiem na kra­wę­dzi natar­cia i sko­śnym przed­nim uste­rze­niem pły­to­wym (canard). Do napędu zasto­so­wano sil­nik tur­bo­wen­ty­la­to­rowy RM12, czyli zmo­dy­fi­ko­wany General Electric F404J pro­du­ko­wany na licen­cji w fir­mie Volvo Flygmotor (potem Volvo Aero).

Pierwszy pro­to­typ Gripena (nr ser. 39 – 1) został poka­zany publicz­nie 26 kwiet­nia 1987 r., w 50. rocz­nicę utwo­rze­nia firmy Saab, a 9 grud­nia 1988 r. doko­nano jego oblotu. Pierwszy egzem­plarz seryjny JAS 39A (39101) został obla­tany 10 wrze­śnia 1992 r. Pierwsza jed­nostka Gripenów – skrzy­dło F 7 w Såtenäs – osią­gnęła goto­wość bojową w listo­pa­dzie 1997 r. Wyprodukowano w sumie 260 egzem­pla­rzy seryj­nych, w tym 209 jed­no­miej­sco­wych JAS 39A/C i 51 dwu­miej­sco­wych JAS 39B/D (wer­sje C/D róż­nią się od A/B m.in. wypo­sa­że­niem przy­sto­so­wa­nym do wyma­gań NATO). Ostatni zbu­do­wany Gripen (JAS 39C nr ser. 39294) opu­ścił wytwór­nię w Linköping 19 marca 2015 r. Oprócz Szwecji samo­loty JAS 39C/D zostały kupione przez Republikę Południowej Afryki (26 egz.) i Tajlandię (12 egz.) oraz wydzier­ża­wione przez Czechy (14 szt.) i Węgry (14 egz.). Od 1999 r. użyt­kow­ni­kiem jed­nego dwu­miej­sco­wego Gripena (począt­kowo JAS 39B, a od 2013 r. JAS 39D) jest rów­nież słynna bry­tyj­ska szkoła pilo­tów doświad­czal­nych Empire Test Pilots’ School (ETPS).

Gripen Demo

Pierwszy Gripen E dla Brazylii (396001; nr ewid. FAB 4100) został oblatany 26 sierpnia 2019 r. Jego uroczysty roll-out i formalne przekazanie FAB nastąpiło 10 września. Brazylia kupiła 36 Gripenów, w tym 28 jedno- i osiem dwumiejscowych.

Pierwszy Gripen E dla Brazylii (396001; nr ewid. FAB 4100) został obla­tany 26 sierp­nia 2019 r. Jego uro­czy­sty roll-out i for­malne prze­ka­za­nie FAB nastą­piło 10 wrze­śnia. Brazylia kupiła 36 Gripenów, w tym 28 jedno- i osiem dwu­miej­sco­wych.

Brak zna­czą­cych suk­ce­sów eks­por­to­wych skło­nił firmę Saab do opra­co­wa­nia ulep­szo­nej wer­sji Gripena, mają­cej wyż­sze osiągi i więk­sze moż­li­wo­ści bojowe, a tym samym lepiej przy­sto­so­wa­nej do rosną­cych wyma­gań poten­cjal­nych użyt­kow­ni­ków. Pierwsze stu­dia pod­jęto już w 2001 r. Planowano wów­czas zasto­so­wać do napędu nowy sil­nik o więk­szym ciągu (roz­wa­żano sil­niki Eurojet EJ200, Snecma M88 i General Electric F414), radar z anteną z aktyw­nym ska­no­wa­niem elek­tro­nicz­nym (Active Electronically Scanned Array, AESA) i roz­bu­do­wany sys­tem samo­obrony (walki elek­tro­nicz­nej). Ulepszony Gripen miał bazo­wać na pła­towcu wer­sji dwu­miej­sco­wej (mają­cej kadłub dłuż­szy o 65,5 cm), ale w miej­scu tyl­nej kabiny miał być zamon­to­wany dodat­kowy zbior­nik paliwa w celu zwięk­sze­nia zasięgu. Rozważano rów­nież opra­co­wa­nie kon­fo­rem­nych zbior­ni­ków paliwa.

Projekt nowego Gripena, nazy­wa­nego Enhanced Gripen, Super Gripen lub Gripen NG (Next Generation), został ujaw­niony w czerwcu 2007 r. pod­czas salonu lot­ni­czego w Paryżu. Do napędu wybrano sil­nik General Electric F414G (czyli nieco zmo­dy­fi­ko­wany F414-GE-400) o ciągu mak­sy­mal­nym 64,2 kN bez dopa­la­nia i 97,9 kN z dopa­la­niem. Ze względu na więk­szy wyda­tek powie­trza powięk­szono wloty po bokach kadłuba. Konstrukcja skrzy­deł miała zostać wzmoc­niona, aby umoż­li­wić pod­wie­sza­nie na wewnętrz­nej parze pylo­nów dodat­ko­wych zbior­ni­ków paliwa o pojem­no­ści po 1703 l (wcze­śniej po 1100 l). Wewnętrzny zapas paliwa rów­nież miał ulec zwięk­sze­niu. Ze względu na wzrost masy star­to­wej pla­no­wano zasto­so­wać nowe, moc­niej­sze pod­wo­zie z poje­dyn­czym kołem przed­nim i zespo­łami pod­wo­zia głów­nego cho­wa­nymi do wnęk w pogru­bio­nych przy­ka­dłu­bo­wych czę­ściach skrzy­deł (zamiast w kadłu­bie). To z kolei pozwo­liło umie­ścić pod kadłu­bem dwa dodat­kowe pylony na uzbro­je­nie, po obu stro­nach dotych­cza­so­wego pylonu cen­tral­nego.

Podczas pre­zen­ta­cji pro­jektu poin­for­mo­wano, że w ramach pro­gramu Gripen Demonstrator powsta­nie lata­jący demon­stra­tor tech­no­lo­gii Gripen Demo oraz naziemne sta­no­wi­sko do testów awio­niki Gripen Avionics Rig. Johan Lehander, dyrek­tor zarzą­dza­jący spółki Gripen International (joint ven­ture Saaba i BAE Systems), powie­dział wów­czas: Program Gripen Demonstrator, wspie­rany przez naszych wio­dą­cych świa­to­wych part­ne­rów prze­my­sło­wych, umocni naszą pozy­cję na rynku mię­dzy­na­ro­do­wym i zapewni Gripenowi prze­wagę nad kon­ku­ren­cją przez cały okres jego użyt­ko­wa­nia, znacz­nie poza 2040 rok.

Przez kilka lat pro­gram był finan­so­wany przez Saaba i inne zaan­ga­żo­wane firmy: General Electric, Volvo Aero, Thales, Honeywell, Rockwell Collins, APPH, Martin-Baker, Terma i Meggit. Dopiero 17 paź­dzier­nika 2007 r. szwedzki Zarząd Zaopatrzenia Obronnego (Försvarets mate­rie­lverk, FMV) pod­pi­sał z Saabem umowę doty­czącą współ­fi­nan­so­wa­nia fazy badaw­czo-roz­wo­jo­wej.
Demonstrator Gripen Demo (39−7) powstał z prze­bu­dowy seryj­nego JAS-39B (39803), który wcze­śniej został zmo­der­ni­zo­wany do stan­dardu wer­sji D. Jego uro­czy­sta pre­zen­ta­cja odbyła się w Linköping 23 kwiet­nia 2008 r. Miesiąc póź­niej, 27 maja, Gripen Demo został obla­tany przez pilo­tów doświad­czal­nych Mikaela Seidla i Magnusa Ljungdahla. Po zakoń­cze­niu 30-minu­to­wego lotu Seidl powie­dział: Wszystko prze­bie­gło zgod­nie z pla­nem. Gripen Demo jest potęż­niej­szy w porów­na­niu z wcze­śniej­szymi wer­sjami Gripena, ale tak samo łatwo się nim lata. Z nie­cier­pli­wo­ścią cze­kamy na kon­ty­nu­owa­nie pro­gramu prób.

21 stycz­nia 2009 r. Gripen Demo zapre­zen­to­wał zdol­ność do prze­kro­cze­nia pręd­ko­ści dźwięku bez uży­cia dopa­la­cza (zakres: super­cru­ise), gdy pod­czas lotu nad Morzem Bałtyckim na wyso­ko­ści 8534 m osią­gnął i utrzy­mał przez dłuż­szy czas pręd­kość Ma>1,2.

Początkowo Gripen Demo miał stan­dar­dową awio­nikę wer­sji D, ale uzu­peł­nioną o sys­tem łącz­no­ści sate­li­tar­nej oparty na cywil­nej sieci Iridium, sze­ro­ko­pa­smowe łącze radiowe do trans­mi­sji wideo i ulep­szony sys­tem ostrze­ga­nia przed poci­skami rakie­to­wymi (Missile Approach Warning System, MAWS). Nowy radar z anteną AESA, kon­stru­owany wspól­nie przez Saaba i fran­cu­ską firmę Thales na bazie pod­ze­spo­łów radaru Ericsson PS-05/A, nie był wów­czas jesz­cze gotowy. W marcu 2009 r. doszło do zmiany w tym zakre­sie – miej­sce Thalesa zajęła wło­ska firma SELEX Galileo (potem SELEX ES), ofe­ru­jąca rodzinę rada­rów Vixen. Opracowany wspól­nie z Saabem nowy radar nazwano Raven ES-05. Próby w locie Gripena Demo z pro­to­ty­po­wym Ravenem 1000P roz­po­częły się w 2010 r., a z przed­se­ryj­nym Ravenem ES-05 w lecie 2012 r. W 2014 r. zain­sta­lo­wano sta­cję opto­elek­tro­niczną oraz zmo­dy­fi­ko­wano opro­gra­mo­wa­nie awio­niki. Następnie do czerwca 2019 r. wypo­sa­że­nie tyl­nego kok­pitu zmo­der­ni­zo­wano do stan­dardu wer­sji Gripen E. Dzięki temu Gripen Demo może w szer­szym zakre­sie uczest­ni­czyć w pro­gra­mie prób oraz słu­żyć jako samo­lot demon­stra­cyjny dla poten­cjal­nych klien­tów.

  • Leszek A. Wieliczko

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE