Japoński prze­mysł lot­ni­czy do 1941 r.

Skonstruowany przez Sanji Narahare samolot Numer 2 (Narahara-shiki Dai-ni-gōki) został oblatany 5 maja 1911 r. na lotnisku w Tokorozawie. Uznawany jest za pierwszy samolot z silnikiem spalinowym skonstruowany i zbudowany w Japonii.

Skonstruowany przez Sanji Narahare samo­lot Numer 2 (Narahara-shiki Dai-ni-gōki) został obla­tany 5 maja 1911 r. na lot­ni­sku w Tokorozawie. Uznawany jest za pierw­szy samo­lot z sil­ni­kiem spa­li­no­wym skon­stru­owany i zbu­do­wany w Japonii.

Pierwsze wytwór­nie lot­ni­cze powstały w Japonii pod koniec dru­giej dekady XX wieku – znacz­nie póź­niej niż np. we Francji, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Włoszech i Stanach Zjednoczonych. W dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym roz­wój japoń­skiego lot­nic­twa i prze­my­słu lot­ni­czego był sty­mu­lo­wany przez siły zbrojne. Wreszcie po latach upo­rczy­wych i dłu­go­trwa­łych prac japoń­skim kon­struk­to­rom udało się stwo­rzyć wiele typów samo­lo­tów i sil­ni­ków na świa­to­wym pozio­mie, nie­wiele lub niczym nie­ustę­pu­ją­cych podob­nym kon­struk­cjom zagra­nicz­nym.

Pominąwszy różne uskrzy­dlone posta­cie z japoń­skich mitów i ludo­wych opo­wie­ści oraz nie­re­alne śre­dnio­wieczne pomy­sły budowy machin lata­ją­cych, pierw­szy lot czło­wieka odbył się w Japonii w 1877 r. Instruktorzy i stu­denci Akademii Marynarki Wojennej w Tsukiji pod kie­run­kiem Sukekichi Asō zbu­do­wali balon na gaz węglowy. 21 maja 1877 r. Shinpachi Baba wzniósł się nim na wyso­kość ponad 200 m. Ten i następny balon zamie­rzano wyko­rzy­stać do nawią­za­nia łącz­no­ści z oddzia­łami wojsk rzą­do­wych, oblę­żo­nymi przez rebe­lian­tów gene­rała Takamori Saigō w zamku Kumamoto na Kiusiu pod­czas tzw. wojny na połu­dnio­wym zacho­dzie. Zanim wszakże do tego doszło, powsta­nie zostało stłu­mione. Zainteresowanie Japończyków balo­nami jed­nak nie wyga­sło, a pod koniec XIX wieku – po publicz­nych poka­zach w Tokio w 1890 r. balo­nów Brytyjczyka Charlesa Spencera i Amerykanina Thomasa Baldwina – wzro­sło do roz­mia­rów nie­spo­ty­ka­nych w innych kra­jach.
Twórcą pierw­szego japoń­skiego apa­ratu lata­ją­cego cięż­szego od powie­trza z wła­snym napę­dem, czyli samo­lotu (ści­ślej: modelu samo­lotu), był Chūhachi Ninomiya. 29 kwiet­nia 1891 r. zbu­do­wany przez niego model o roz­pię­to­ści 45 cm i dłu­go­ści 35 cm, nazwany Karasu, napę­dzany śmi­głem pcha­ją­cym poru­sza­nym zwi­niętą gumową taśmą, samo­dziel­nie wystar­to­wał po trzy­me­tro­wym roz­biegu i wyko­nał lot o dłu­go­ści 10 m. Następnego dnia, po star­cie z ręki, model prze­le­ciał 36 m. W paź­dzier­niku 1893 r. Ninomiya zbu­do­wał kolejny model, nazwany Tamamushi. Tym razem był to dwu­płat (czy raczej: pół­to­ra­płat) ze śmi­głem pcha­ją­cym napę­dza­nym sta­lo­wymi sprę­ży­nami z zega­rów. Ninomiya dostrzegł poten­cjał takich apa­ra­tów i po powo­ła­niu do woj­ska w sierp­niu 1894 r. przed­sta­wił swój pomysł prze­ło­żo­nym. Oficer szta­bowy Brygady Ōshima puł­kow­nik Gaishi Nagaoka nie wyka­zał jed­nak zain­te­re­so­wa­nia. Według Nagaoki nie było szans na budowę w Japonii samo­lotu, a nawet, gdyby udało się go zbu­do­wać, to nie miałby on woj­sko­wego zasto­so­wa­nia. Po odej­ściu z woj­ska w 1898 r. Ninomiya pod­jął pracę w branży far­ma­ceu­tycz­nej, zbie­ra­jąc fun­du­sze na budowę peł­no­wy­mia­ro­wego samo­lotu z sil­ni­kiem spa­li­no­wym, zdol­nego unieść czło­wieka. W 1909 r. porzu­cił wszakże ten zamiar.
Dziesięć lat póź­niej Ninomiya przed­sta­wił opis i rysunki zapro­jek­to­wa­nego przez sie­bie samo­lotu daw­nemu kole­dze z woj­ska, gene­ra­łowi Yoshinori Shirakawie. Po kon­sul­ta­cjach ze spe­cja­li­stami Shirakawa doszedł do wnio­sku, że zało­że­nia tech­niczne były poprawne i powięk­szony Tamamushi byłby pierw­szym japoń­skim samo­lo­tem, niczym nie­ustę­pu­ją­cym kon­struk­cjom braci Wright, Santosa-Dumonta i innych pio­nie­rów lot­nic­twa. W uzna­niu osią­gnięć i miej­sca w histo­rii japoń­skiej aero­nau­tyki, we wrze­śniu 1925 r. Ninomiya otrzy­mał odzna­cze­nie od mini­stra komu­ni­ka­cji Kenzō Adachiego, a w maju 1926 r. kolejne od pre­zesa Cesarskiego Towarzystwa Lotniczego Kuniyoshiō Kuninomiyi. Z kolei gene­rał Gaishi Nagaoka oso­bi­ście odwie­dził Ninomiyę i publicz­nie prze­pro­sił go za to, że wiele lat wcze­śniej odrzu­cił jego pomysł.
Tego, czego nie udało się Ninomiyi, doko­nali inni japoń­scy pasjo­naci lot­nic­twa. Od początku dru­giej dekady XX wieku powstało wiele samo­lo­tów, zbu­do­wa­nych wła­snymi siłami przez kon­struk­to­rów-ama­to­rów. Część z nich było zupeł­nie nie­uda­nych – nie były w sta­nie ode­rwać się od ziemi lub roz­biły się w jed­nym z pierw­szych lotów. Pierwszą maszyną skon­stru­owaną samo­dziel­nie w Japonii, którą udało się obla­tać, był samo­lot Numer 2 zbu­do­wany przez Sanji Naraharę (Narahara-shiki Dai-ni-gōki). W pierw­szym locie, prze­pro­wa­dzo­nym 5 maja 1911 r. na lot­ni­sku w Tokorozawie, samo­lot prze­le­ciał odle­głość 60 m na wyso­ko­ści czte­rech metrów. W odróż­nie­niu od Francji, Wielkiej Brytanii czy Stanów Zjednoczonych ta ama­tor­ska dzia­łal­ność kon­struk­tor­ska nie prze­ro­dziła się jed­nak w komer­cyjną i nie miała prak­tycz­nie żad­nego wpływu na roz­wój japoń­skiego lot­nic­twa. Decydujące zna­cze­nie w tym zakre­sie miały bowiem poczy­na­nia sił zbroj­nych.
Pierwszą japoń­ską insty­tu­cją powo­łaną w celu eks­plo­ra­cji tej nowej wów­czas dzie­dziny było Tymczasowe Towarzystwo Badań Balonów Wojskowych (Rinji Gun’yō Kikyū Kenkyūkai – Provisional Military Balloon Research Association, PMBRA). Zostało utwo­rzone 30 lipca 1909 r. w struk­tu­rze Cesarskich Wojsk Lądowych (Dai Nippon Teikoku Rikugun – Imperial Japanese Army) na wnio­sek mini­stra armii gene­rała Masatake Terauchiego. Jego pierw­szym prze­wod­ni­czą­cym został gene­rał Gaishi Nagaoka. Wśród 14 człon­ków-zało­ży­cieli byli przed­sta­wi­ciele Wojsk Lądowych, Marynarki Wojennej, Cesarskiego Uniwersytetu Tokijskiego i Centralnego Obserwatorium Meteorologicznego (Chūō Kishōdai – Central Meteorological Observatory). Na potrzeby PMBRA w paź­dzier­niku tego samego roku kupiono nie­wielki teren w mie­ście Tokorozawa w pre­fek­tu­rze Saitama, około 30 km na pół­nocny zachód od ówcze­snego cen­trum Tokio, gdzie w kwiet­niu 1911 r. utwo­rzono pierw­sze w Japonii lot­ni­sko. Wbrew nazwie PMBRA zaj­mo­wało się nie tylko i nawet nie przede wszyst­kim balo­nami. Od początku naj­więk­sze zain­te­re­so­wa­nie budziły bowiem samo­loty, ich napędy, układy ste­ro­wa­nia i wypo­sa­że­nie.
W marcu 1910 r. PMBRA posta­no­wiło wysłać dwóch mło­dych ofi­ce­rów do Francji i Niemiec, aby odbyli szko­le­nie w pilo­tażu i zaku­pili po jed­nym samo­lo­cie. Kapitan Yoshitoshi Tokugawa wyje­chał do Francji, gdzie kupił dwu­pła­towy samo­lot Henriego Farmana. Kapitan Kumazō Hino przy­wiózł nato­miast z Niemiec jed­no­pła­towy samo­lot Hansa Grade. 11 grud­nia na placu parad woj­sko­wych Yoyogi w Tokio roz­po­częto mon­to­wa­nie obu maszyn, 13 grud­nia prze­pro­wa­dzono próby sil­ni­ków, a 14 grud­nia pod­czas koło­wa­nia samo­lot Grade z Hino za ste­rami ode­rwał się od ziemi i na wyso­ko­ści dwóch metrów prze­le­ciał około 100 m. Nie zostało to wszakże uznane za pierw­szy ofi­cjalny lot. Ten zaszczyt przy­padł kpt. Tokugawie, który 19 grud­nia rano, na oczach stu­ty­sięcz­nego tłumu, wystar­to­wał swoim Farmanem, wzniósł się na wyso­kość 70 m, wyko­nał dwa okrą­że­nia placu Yoyogi, poko­nu­jąc w cza­sie około czte­rech minut odle­głość ponad 3000 m z pręd­ko­ścią około 50 km/h, po czym bez­piecz­nie wylą­do­wał. To wyda­rze­nie weszło do histo­rii japoń­skiego lot­nic­twa jako pierw­szy ofi­cjalny lot samo­lotu na tere­nie Japonii z japoń­skim pilo­tem za ste­rami. Tego samego dnia po połu­dniu krótki lot wyko­nał także kpt. Hino samo­lo­tem Grade.
Pokazy na placu Yoyogi uświa­do­miły wyż­szym dowód­com armii moż­li­wo­ści tkwiące w samo­lo­tach. W 1911 r. kupiono więc za gra­nicą kolejne maszyny, a PMBRA roz­po­częło pro­jek­to­wa­nie i budowę samo­lo­tów na potrzeby Wojsk Lądowych. Pierwszym z nich był PMBRA Numer 1 (Kai-shiki ichi-gōki; znak kanji kai był ostat­nim zna­kiem japoń­skiej nazwy PMBRA – towa­rzy­stwo), skon­stru­owany przez kpt. Yoshitoshi Tokugawę (z tego powodu począt­kowo był okre­ślany jako Tokugawa-shiki) na bazie dwu­płata Henriego Farmana. Jego budowa roz­po­częła się w lipcu 1911 r., a 13 paź­dzier­nika Tokugawa doko­nał oblotu z lot­ni­ska w Tokorozawie. W marcu 1912 r. przy­stą­piono do budowy kolej­nego samo­lotu PMBRA Numer 2 (Kai-shiki ni-gōki).
Skupienie się na samo­lo­tach armij­nych wywo­łało nie­za­do­wo­le­nie Cesarskiej Marynarki Wojennej (Dai Nippon Teikoku Kaigun – Imperial Japanese Navy), która wyco­fała swo­ich przed­sta­wi­cieli z PMBRA i 26 czerwca 1912 r. utwo­rzyła wła­sny Komitet Badań Lotniczych Marynarki Wojennej (Kaigun Kōkūjutsu Kenkyū Iinkai – Naval Aeronautical Research Committee). W ten spo­sób drogi obu rodza­jów sił zbroj­nych w dzie­dzi­nie lot­nic­twa roze­szły się, zapo­cząt­ko­wu­jąc wza­jemną rywa­li­za­cję. W lipcu tego samego roku Marynarka Wojenna utwo­rzyła w Oppama koło Yokosuki swoją pierw­szą bazę lot­ni­czą. Kilku ofi­ce­rów wysłano za gra­nicę – do Stanów Zjednoczonych i Francji – aby zdo­byli licen­cje pilota i kupili wod­no­sa­mo­loty Curtissa i Farmana. Jednym z nich był kpt. mar. Chikuhei Nakajima, były czło­nek PMBRA, który po powro­cie z USA zapro­jek­to­wał pierw­szy wod­no­sa­mo­lot dla Marynarki Wojennej (Nippon Kaigun-shiki suijōki), znany także jako Numer 8 (Kaigun Dai-hachi-gōki). Zbudowano go jesie­nią 1913 r. w Fabryce Samolotów (Kōkūki Kōjō – Airplane Factory), utwo­rzo­nej w maju w Wydziale Uzbrojenia (Zōheibu – Ordnanace Department) Arsenału Marynarki Wojennej w Yokosuce (Yokosuka Kaigun Kōshō, zwa­nego w skró­cie Yokoshō – Yokosuka Naval Arsenal).

  • Leszek A. Wieliczko

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE