Jak Feniks z popio­łów

Samolot myśliwsko-bombowy Su-22M4 (nr ewid. 15-2472) Sił Aerokosmicznych Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej wyremontowany w zakładach Pars Aviation w Teheranie, sfotografowany podczas pokazów lotniczych na wyspie Kiss 27 listopada 2018 r.

Samolot myśliw­sko-bom­bowy Su-22M4 (nr ewid. 15 – 2472) Sił Aerokosmicznych Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej wyre­mon­to­wany w zakła­dach Pars Aviation w Teheranie, sfo­to­gra­fo­wany pod­czas poka­zów lot­ni­czych na wyspie Kiss 27 listo­pada 2018 r.

Irańskie lot­nic­two woj­skowe – Siły Aerokosmiczne Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, Siły Powietrzne i Lotnictwo Morskie Islamskiej Republiki Iranu dys­po­nują dziś nie­zwy­kle róż­no­rod­nym sprzę­tem. Tylko w przy­padku samo­lo­tów bojo­wych jest to około dzie­się­ciu typów, nie­rzadko w kilku wer­sjach. Wyprodukowano je w Związku Sowieckim, Chińskiej Republice Ludowej, Francji, a także Stanach Zjednoczonych. Taki stan rze­czy nie jest wyni­kiem prze­my­śla­nego dzia­ła­nia, ale głów­nie skut­kiem zmian poli­tycz­nych, które zaszły w Iranie i całym regio­nie Środkowego Wschodu i Zatoki Perskiej na prze­strzeni ostat­nich dekad.

Zakupom nowo­cze­snego sprzętu lot­ni­czego w Stanach Zjednoczonych, zaini­cjo­wa­nym pod­czas rzą­dów sza­cha Mohammada Rezy Pahlawiego, kres poło­żyła rewo­lu­cja islam­ska, która wybu­chła w Iranie w 1979 r. i zakoń­czyła się oba­le­niem władcy oraz prze­ję­ciem rzą­dów przez zwo­len­ni­ków Ruhollaha Chomejniego w efek­cie czego powstała Islamska Republika Iranu. Eksploatacja, nie mówiąc o moder­ni­za­cji, zaku­pio­nych za cza­sów sza­cha kil­ku­set ame­ry­kań­skich samo­lo­tów: McDonnell Douglas F/RF-4D/E Phantom II (32 F‑4D, 177 F‑4E, 8 RF-4E, 8 RF-4C/UKI w latach 1968 – 79), Northrop F/RF-5A/B Freedom Fighter (104 F‑5A, 23 F‑5B, 15 RF-5A w latach 1965 – 76; więk­szość F‑5A i część B sprze­dano w latach 70. po zakoń­cze­niu dostaw F‑5E/F) oraz F‑5E/F Tiger II (166 F‑5E/F w latach 1972 – 76) i Grumman F‑14A Tomcat (77 w latach 1976 – 79), z roku na rok sta­wała się coraz trud­niej­sza z powodu embarga na dostawy broni do Iranu, ogło­szo­nego przez ame­ry­kań­ską admi­ni­stra­cję.

Zdekompletowany samolot myśliwsko-bombowy Su-20 zdobyty przez amerykańskich żołnierzy w jednej z baz lotniczych na terenie Iraku w 2003 r.

Zdekompletowany samo­lot myśliw­sko-bom­bowy Su-20 zdo­byty przez ame­ry­kań­skich żoł­nie­rzy w jed­nej z baz lot­ni­czych na tere­nie Iraku w 2003 r.

W kolej­nych deka­dach, szcze­gól­nie pod­czas wojny z Irakiem rzą­dzo­nym przez Saddama Husajna (1980−88), udało się jed­nak wiele z nich utrzy­mać w sta­nie goto­wo­ści bojo­wej (także dzięki „nie­kon­se­kwen­cji” Amerykanów w prze­strze­ga­niu embarga…), choć liczba spraw­nych samo­lo­tów ame­ry­kań­skiej pro­we­nien­cji sys­te­ma­tycz­nie malała. Dlatego też na prze­ło­mie lat 80. i 90. Iran roz­po­czął zakupy samo­lo­tów bojo­wych w Związku Sowieckim (25 MiG-29/UB, 12 Su-24MK) i Chińskiej Republice Ludowej (ok. 100 J‑6/FT‑6, ponad 40 F‑7M/FT‑7). Wsparcie eks­plo­ata­cji i szko­le­nie per­so­nelu lata­ją­cego oraz tech­nicz­nego w przy­padku tak róż­nych kon­struk­cyj­nie, tech­nicz­nie i tech­no­lo­gicz­nie maszyn było i jest do dziś nie­ma­łym wyzwa­niem orga­ni­za­cyj­nycm, nie mówiąc o kosz­tach.

W 1991 r. irań­skie lot­nic­two woj­skowe uzy­skało poważne wzmoc­nie­nie, i to bez pono­sze­nia żad­nych kosz­tów. Podczas tzw. I wojny w Zatoce Perskiej, poczy­na­jąc od stycz­nia 1991 r., aby unik­nąć znisz­cze­nia w wyniku dzia­łań sił powietrz­nych państw koali­cji anty­irac­kiej, do Iranu prze­le­ciało ponad 100 samo­lo­tów Irackich Sił Powietrznych. Wśród nich naj­licz­niej­szą grupą były myśliw­sko-bom­bowe Suchoj Su-22.

Su-20 i Su-22 w irac­kim lot­nic­twie

Począwszy od 1973 do 1987 r. Irackie Siły Powietrzne (Al Quwwat al Jawwiya al Iraqiya) otrzy­mały 144 samo­loty Su-20, Su-22/M/M3 i M4 oraz 34 szkolno-bojowe Su-22U/UM3 i UM3K, wypro­du­ko­wa­nych w Związku Sowieckim. Maszyny te były inten­syw­nie uży­wane pod­czas wojny iracko-irań­skiej w latach 1980 – 88. O skali ich zasto­so­wa­nia świad­czą ponie­sione straty, które się­gnęły 64 samo­lo­tów, w tym 21 zestrze­lo­nych pod­czas walk powietrz­nych i 43 znisz­czo­nych przez naziemną obronę prze­ciw­lot­ni­czą. Kolejna maszyna tej rodziny została zestrze­lona pod­czas ope­ra­cji zaję­cia Kuwejtu latem 1990 r. Pod koniec sierp­nia 1990 r. irac­kie lot­nic­two dys­po­no­wało 113 Su-20 i Su-22 kilku wer­sji, choć nie wszyst­kimi w peł­nej spraw­no­ści.

W tym miej­scu warto bli­żej przyj­rzeć się dosta­wom samo­lo­tów Su-20 i Su-22 do Iraku oraz ich służ­bie w Irackich Siłach Powietrznych przed roz­po­czę­ciem ope­ra­cji „Desert Storm”.

W paź­dzier­niku 1973 r. Irak prze­jął 18 samo­lo­tów myśliw­sko-bom­bo­wych i roz­po­znaw­czych Su-20 (S‑32MK), napę­dza­nych sil­ni­kiem AL-21F‑3. Przydzielono je 1. Dywizjonowi sta­cjo­nu­ją­cemu w bazie Al Hurrija koło Kirkuku. We wrze­śniu 1980 r. w linii było 16 maszyn. Straty ponie­sione pod­czas wojny z Iranem i szko­le­nia zre­du­ko­wały tę liczbę do 10 w sierp­niu 1990 r. W toku ope­ra­cji „Desert Storm” znisz­cze­niu ule­gły cztery, a dwa zostały uszko­dzone. Spośród czte­rech Su-20, które pod­jęły próbę prze­lotu do Iranu aż trzy roz­biły się. Jeden pod­czas lądo­wa­nia w 3. Taktycznej Bazie Lotniczej w Hamadan, zaś dwa kolejne w cza­sie próby lądo­wa­nia na odcinku Aligudarz – Azna auto­strady nr 62. W Iranie zna­lazł się jedyny oca­lały samo­lot tego typu.

W 1976 r. dostar­czono 36 samo­lo­tów Su-22 (S‑32M2K) z sil­ni­kami R‑29BS-300. Spośród nich sześć nale­żało do wariantu roz­po­znaw­czego i było przy­sto­so­wane do prze­no­sze­nia zasob­nika KKR‑1. Odpowiednio po 15 myśliw­sko-bom­bo­wych i 3 trzy roz­po­znaw­cze przy­dzie­lono dywi­zjo­nom 44. i 109. 109. Dywizjon roz­lo­ko­wany był w bazie Al Raszeed na połu­dniowy wschód od Bagdadu. Po roz­po­czę­ciu wojny z Iranem, z powodu inten­syw­nego wyko­rzy­sta­nia sprzętu i wyso­kich strat bojo­wych pod koniec 1983 r. w jed­no­stce pozo­stały jedy­nie trzy sprawne Su-22. Po zaję­ciu Iraku przez woj­ska koali­cyjne w 2003 r. maszyny te znaj­do­wały się w bazie Al Takadum nie­da­leko Habbaniji. Duże straty odniósł także 44. Dywizjon, od 1988 r. sta­cjo­nu­jący we wspo­mnia­nej bazie Al Takadum 75 km na zachód od Bagdadu. W sierp­niu 1990 r. w Irackich Siłach Powietrznych pozo­stało jedy­nie 10 Su-22, spo­śród któ­rych jeden znisz­czony został w toku ope­ra­cji „Desert Storm”. W Iraku pozo­stało pozo­sta­łych dzie­więć.

W dru­giej poło­wie lat 70. zaku­piono w ZSRS kolejną par­tię maszyn Su-22, tym razem w wer­sji Su-22M (S‑52K) z sil­ni­kiem R‑29BS-300. W 1978 r. do Iraku dostar­czo­nych zostało 18 takich maszyn, w które uzbro­jono 5. Dywizjon. Spośród nich sześć w 1981 r. przy­sto­so­wano do prze­no­sze­nia poci­sków prze­ciw­ra­dio­lo­ka­cyj­nych Ch-28E i ich pro­du­ko­wa­nej na licen­cji w Iraku odmiany Nissan-28. W sierp­niu 1990 r. na sta­nie pozo­sta­wało nadal 14 Su-22M z tej par­tii.

W nie­któ­rych opra­co­wa­niach poja­wia się infor­ma­cja, że w 1983 r. doku­piono około 20 Su-22M (S‑52K) naj­now­szych serii, także wypo­sa­żo­nych w sil­niki R‑29BS-300, które uzu­peł­nić mia­łyby straty w 5. Dywizjonie, a pozo­stałe maszyny z tej dostawy skie­ro­wano do 44. Dywizjonu. Informacja doty­cząca tych maszyn nie jest pewna i nie zostały one ujęte w zbior­czych zesta­wie­niach dostaw samo­lo­tów tego typu do Iraku. Być może doszło do pomyłki i fak­tycz­nie cho­dziło o samo­loty dostar­czone w latach 1984 – 85, o któ­rych wspo­mniano niżej.

Kolejnych 18 Su-22M (S‑52K) ostat­nich serii z sil­ni­kami R‑29BS-300 zaku­piono w latach 1984 – 85. Miały one uzu­peł­nić straty w 109. Dywizjonie. W sierp­niu 1990 r. na sta­nie Irackich Sił Powietrznych wyka­zy­wano 24 samo­loty Su-22M (14 z dostawy 1978 r. i 10 z dostawy 1984 – 85). Dwa z nich znisz­czono pod­czas ope­ra­cji „Desert Storm”, zaś sześć zostało uszko­dzo­nych. Do Iranu odle­ciało pięć Su-22M, z któ­rych dwa zestrze­liły ame­ry­kań­skie myśliwce F‑15C 7 lutego 1990 r. W Iranie wylą­do­wały trzy maszyny tej wer­sji, a na tere­nie Iraku pozo­stało ich 11.

W 1984 r. dostar­czono 18 Su-22M3 (S‑52MK) z sil­ni­kami R‑29BS-300, które przy­dzie­lono 69. Dywizjonowi. Były to pierw­sze, nie licząc Su-22M dosto­so­wa­nych do prze­no­sze­nia poci­sków prze­ciw­ra­dio­lo­ka­cyj­nych, irac­kie samo­loty bojowe sowiec­kiej pro­duk­cji mogące wyko­rzy­sty­wać pre­cy­zyjne uzbro­je­nie „powie­trze-zie­mia”, a także uzbro­jone w poci­ski kie­ro­wane „powie­trze-powie­trze” R‑60. Dywizjon w kwiet­niu 1988 r. sta­cjo­no­wał w bazie Al-Bakr w Balad. W sierp­niu 1990 r. na sta­nie Irackich Sił Powietrznych było jesz­cze 16 Su-22M3. Siedem z nich ule­gło znisz­cze­niu pod­czas I wojny w Zatoce Perskiej. Próbę prze­lotu do Iranu pod­jęli piloci dzie­wię­ciu Su-22M3. Jeden z nich ude­rzył przy podej­ściu do lądo­wa­nia w prze­szkodę tere­nową. pilot poniósł śmierć w roz­bi­tej maszy­nie. W Iraku nie została ani jeden Su-22M3.

W latach 1986 – 87 Irak zaku­pił 36 samo­lo­tów w naj­now­szej wer­sji Su-22M4 (S‑54K) z sil­ni­kami AL-21F‑3. Rozdzielono je po równo pomię­dzy 5. i 109. dywi­zjony. W poło­wie 1990 r. na sta­nie było 28 Su-22M4. Spośród nich sie­dem ule­gło znisz­cze­niu w cza­sie „Desert Storm”. Do Iranu prze­le­ciało 15, z któ­rych dwa doznały uszko­dzeń przy lądo­wa­niu. W Iraku pozo­stało sześć.

  • Michal J. Stolár

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE