Estonia, Łotwa i Litwa w latach 1941 – 1945

Jesień 1939 r.: litewskie 4-tonowe Vickersy podążają do Wilna. Republika Litewska zyskała Wilno kosztem utraty niepodległości – także przez Łotyszy i Estończyków.

Jesień 1939 r.: litew­skie 4-tonowe Vickersy podą­żają do Wilna. Republika Litewska zyskała Wilno kosz­tem utraty nie­pod­le­gło­ści – także przez Łotyszy i Estończyków.

Estonia, Łotwa i Litwa razem mają w sumie obszar połowy Polski, ale rap­tem szó­stą część jej lud­no­ści. Te małe pań­stwa – przede wszyst­kim dzięki umie­jęt­nym wybo­rom poli­tycz­nym – wywal­czyły nie­pod­le­głość po I woj­nie świa­to­wej. Nie potra­fiły jej jed­nak obro­nić pod­czas kolej­nej…

Dwudziestolecie mię­dzy­wo­jenne było dla państw bał­tyc­kich okre­sem roz­woju poli­tycz­nego, gospo­dar­czego, a przede wszyst­kim spo­łecz­nego. Największy pro­blem sta­no­wiło zastą­pie­nie daw­nych elit – wywo­dzą­cych się z Niemców i Rosjan – nowymi, dla­tego też roz­wi­jano edu­ka­cję: Estonia i Łotwa przo­do­wały wów­czas w licz­bie stu­den­tów przy­pa­da­ją­cych na 1000 miesz­kań­ców. Pojawiły się cha­rak­te­ry­styczne (i nie zawsze pożą­dane) zja­wi­ska spo­łeczne. Studenci wywo­dzili się nie­mal wyłącz­nie z rodzin chłop­skich i byli bar­dzo podatni na rady­kalną pro­pa­gandę. Młoda inte­li­gen­cja dość szybko przy­jęła ide­olo­gię naro­dowo-socja­li­styczną, a wzory czer­pała z nazi­stow­skich Niemiec. Wydało to owoce
– bar­dzo gorz­kie – po 1941 r.
Rok 1939 przy­niósł kres ist­nie­nia suwe­ren­nych państw bał­tyc­kich. Ich dekom­po­zy­cja zaczęła się w marcu 1939 r. wraz z zabo­rem Kłajpedy przez III Rzeszę. Republika Litewska powe­to­wała sobie tę stratę, uzy­sku­jąc od Związku Sowieckiego Wilno; w zamian za to Kowno zgo­dziło się na wpro­wa­dze­nie do swego kraju Armii Czerwonej. W ten spo­sób na sowiec­kie ude­rze­nie była wysta­wiona nie­bro­niona połu­dniowa gra­nica Łotwy, więc i to pań­stwo, a wraz z nim także Estonia, musiały ulec żąda­niom Moskwy. W począt­kach paź­dzier­nika 1939 r. w trzech pań­stwach bał­tyc­kich sta­cjo­no­wały „ogra­ni­czone” kon­tyn­genty wojsk rosyj­skich. W czerwcu 1940 r. – gdy oczy całego świata były zwró­cone na upa­da­jącą pod cio­sami Wehrmachtu Francję – Litwa, Łotwa i Estonia stały się ofia­rami agre­sji Armii Czerwonej.

Okupacja sowiecka

Wejście Armii Czerwonej nie spo­tkało się ze zor­ga­ni­zo­wa­nym opo­rem, for­mal­nie wła­dze wszyst­kich państw bał­tyc­kich udzie­liły na nie nawet swego rodzaju zgody. Brak oporu i domnie­mana zgoda miały ponure kon­se­kwen­cje poli­tyczne: pozwo­liły bowiem nadać nad­cho­dzą­cym zmia­nom pozory legal­no­ści. Formalnie w trzech bał­tyc­kich sto­li­cach nastą­piła zmiana rzą­dów, wła­dzę stra­ciły par­tie bur­żu­azyjne, a zdo­były par­tie „frontu ludo­wego”, skła­da­jące się z komu­ni­stycz­nych agen­tów, róż­nego rodzaju lewi­co­wych dzia­ła­czy oraz „uży­tecz­nych idio­tów”. Sformowane pomię­dzy 18 a 21 czerwca nowe rządy zde­cy­do­wały o prze­pro­wa­dze­niu wybo­rów 14 i 17 lipca. Wybory zostały cał­ko­wi­cie sfał­szo­wane, nic więc dziw­nego, że komu­ni­ści (można było gło­so­wać wyłącz­nie na nich) otrzy­mali 99,6% gło­sów. Wyłonione w ten spo­sób par­la­menty na pierw­szym posie­dze­niu gło­so­wały nad jedną tylko ustawą: o włą­cze­niu trzech państw w skład Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. Rada Najwyższa ZSRS „przy­chy­liła się do tej prośby”; Republika Litewska została inkor­po­ro­wana 3 sierp­nia, Łotwa – 5, a Estonia 6 sierp­nia. Prezydenci Estonii (Konstantin Päts) oraz Łotwy (Kārlis Ulmanis) zostali wywie­zieni w głąb Rosji, gdzie zmarli. Prezydent Republiki Litewskiej – Antanas Smetona – uciekł do Niemiec,
a następ­nie do Stanów Zjednoczonych.
Aneksja państw bał­tyc­kich nie została uznana przez śro­do­wi­sko mię­dzy­na­ro­dowe. Miało to wymierne zna­cze­nie: banki odma­wiały prze­ka­za­nia Rosjanom rezerw finan­so­wych, rządy – budyn­ków nale­żą­cych do pla­có­wek dyplo­ma­tycz­nych, sądy – rucho­mo­ści, przede wszyst­kim stat­ków. Majątek ten został oddany do dys­po­zy­cji nie­pod­le­głym rzą­dom państw bał­tyc­kich po 1991 r. Uznawano rów­nież pasz­porty oraz przed­sta­wi­cieli dyplo­ma­tycz­nych, cho­ciaż w róż­nym stop­niu. Najbardziej zde­cy­do­wane były Stany Zjednoczone i Państwo Kościelne, a także Irlandia oraz Republika Chin (Tajwan). Kraje te nie uzna­wały anek­sji, nie uzna­wały pod­le­gło­ści miesz­kań­ców państw bał­tyc­kich Moskwie, regu­lar­nie przy­po­mi­nały o pogwał­ce­niu prawa. Większość państw zachod­nich nie wypo­wia­dała się ofi­cjal­nie na tematy poli­tyczne zwią­zane z sowiecką agre­sją, cho­ciaż nie­które wyra­ziły entu­zja­styczne popar­cie dla Związku Sowieckiego.

  • Tymoteusz Pawłowski

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE