Czołgi cze­cho­sło­wac­kie w latach 20. i 30. XX wieku

WITH_SPEC_2_2016_czeskie_ czolgi

W Polsce panuje dość powszechne prze­ko­na­nie, że przed 1939 r. Armia Czechosłowacka była zaawan­so­wana tech­nicz­nie i dobrze przy­go­to­wana do wojny, a jej broń pan­cerna nale­żała do naj­lep­szych na świe­cie. Rzeczywistość wyglą­dała jed­nak nieco inaczej.

Czechosłowacja w latach 20. i 30. XX wieku była wio­dą­cym pro­du­cen­tem uzbro­je­nia na świe­cie: jedy­nie Francuzi i Brytyjczycy eks­por­to­wali wię­cej uzbro­je­nia niż Czesi. Południowy sąsiad Polski nazy­wał się ofi­cjal­nie „Republiką Czechosłowacką”, jed­nak domi­nu­jący żywioł w tym pań­stwie – poli­tycz­nie, gospo­dar­czo, mili­tar­nie – sta­no­wili Czesi, a czołgi pro­du­ko­wano wyłącz­nie na tere­nie Czech.
Przemysł na zie­miach cze­skich przed pierw­szą wojną świa­tową był dosko­nale roz­wi­nięty, nazy­wano nawet Czechy arse­na­łem Austro-Węgier. Trudno jed­nak uży­wać okre­śle­nia „prze­mysł cze­ski” w dzi­siej­szym, naro­do­wym rozu­mie­niu tego poję­cia – ze względu na bar­dzo skom­pli­ko­wane w tym cza­sie sto­sunki wła­sno­ściowe. Dopiero powsta­nie pań­stwa cze­cho­sło­wac­kiego w 1918 r. dopro­wa­dziło do zwięk­sze­nia pań­stwo­wej kon­troli nad przed­się­bior­stwami i nada­nia im pań­stwo­wego, naro­do­wego, cze­skiego cha­rak­teru. Należy bowiem pamię­tać, że firmy pro­du­ku­jące czołgi były fir­mami prywatnymi.
Największy pro­du­cent czoł­gów – Českomoravská Kolben-Daněk – powstał w 1927 r. na sku­tek połą­cze­nia trzech spółek akcyj­nych: Czeskomorawskiej Fabryki Wagonów, Elektrotechniki Kolbena oraz firmy budow­la­nej Daněk. Tylko spad­ko­bier­ców tego ostat­niego uzna­wano za Czechów. Emil Kolben był nie­miec­kim Żydem, który po pierw­szej woj­nie świa­to­wej pozo­stał w Czechach, a w cza­sie dru­giej wojny świa­to­wej zgi­nął w obo­zie kon­cen­tra­cyj­nym Teresin. Ringhofferowie – współ­wła­ści­ciele Fabryki Wagonów – byli Niemcami; pozo­stali w Czechach po pierw­szej woj­nie świa­to­wej, po dru­giej woj­nie świa­to­wej zaś zostali z nich wyrzu­ceni. O ile akcjo­na­riat spółki ČKD był roz­pro­szony, to wła­ści­cieli dru­giego z pro­du­cen­tów czoł­gów – firmy Škoda – można okre­ślić pre­cy­zyj­niej. Škoda była dla monar­chii Austro-Węgierskiej tym, czym dla Niemców zakłady Kruppa, dla Anglików – firma Vickersa, a dla Francuzów – Schneidera. Po 1918 r. wła­ści­cie­lem Škody została rodzina Schneiderów; w końcu to Francuzi wygrali pierw­szą wojnę światową.
Nawet taka – dość pobieżna – zna­jo­mość struk­tury wła­sno­ścio­wej pozwala lepiej zro­zu­mieć nie­które „tajem­nice” dwu­dzie­sto­le­cia mię­dzy­wo­jen­nego. Zakupy cze­skiego sprzętu przez euro­pej­skich sojusz­ni­ków Francji – Rumunię, Jugosławię i Polskę – wzmac­niały przede wszyst­kim Paryż. Z dru­giej jed­nak strony pozy­cja poli­tyczna Pragi była wobec Francuzów dużo moc­niej­sza niż pozy­cja Warszawy, Belgradu czy Bukaresztu, mimo że siły zbrojne Polski, Jugosławii czy Rumunii były licz­niej­sze od Armii Czechosłowackiej. Wreszcie sami Czesi musieli doko­ny­wać „roz­sąd­nych” wybo­rów zaku­po­wych, co miało także swój wymiar czołgowy.

Pociągi pan­cerne

28 paź­dzier­nika 1918 r. Czesi ogło­sili dekla­ra­cję nie­pod­le­gło­ści i wolę utwo­rze­nia wspól­nego pań­stwa ze Słowakami. Państwo miało powstać w gra­ni­cach histo­rycz­nych, a nie etnicz­nych, co spra­wiło, że lud­ność nie­miec­ko­ję­zyczna chwy­ciła za broń, two­rząc nie­miecko-austriac­kie quasi-pań­stwa. Opór nie­za­do­wo­lo­nych – póź­niej zna­nych jako Niemcy Sudeccy – został szybko zła­many, ale kon­flikt nie wygasł i po dwu­dzie­stu latach dopro­wa­dził do upadku pań­stwa cze­cho­sło­wac­kiego. Z kolei Słowacja sta­no­wiła część Węgier, więc żeby ją opa­no­wać, Czesi musieli toczyć wojnę z Węgrami. Słowacja była odizo­lo­wana od Czech i żeby nawią­zać z nią łącz­ność kole­jową, Czesi musieli opa­no­wać Śląsk Cieszyński – a więc toczyć wojnę z Polską. W ten spo­sób młode pań­stwo cze­cho­sło­wac­kie wal­czyło na wszyst­kich granicach.

  • Tymoteusz Pawłowski

To jest skrócona wersja artykułu.

CZYTAJ E-WYDANIE KUP WYDANIE PAPIEROWE